Από το 1100 π.Χ. στο 2014: Σιββώλεθ και «Δεν είμαι ρομπότ»

Κάποτε μια λέξη έκρινε αν θα περνούσες τον Ιορδάνη. Σήμερα πρέπει να βρεις τα φανάρια για να κλείσεις εισιτήριο από τη Λάρνακα. Από την αρχαία προφορά στον ψηφιακό γκισέ, ο άνθρωπος καλείται μονίμως να αποδείξει τι είναι. Πλήρωσες τη σύνδεση, αγόρασες το κινητό, θυμήθηκες τον κωδικό και βρήκες επιτέλους εισιτήριο από τη Λάρνακα σε τιμή που δεν προϋποθέτει να πουλήσεις χωράφι στην Παλιομέτοχο. Πατάς να προχωρήσεις. «Δεν είμαι ρομπότ». Το κινητό σου ζητά αποδεικτικό ότι είσαι άνθρωπος. Πατάς το κουτάκι. Δεν σε πιστεύει. Σου βγάζει εννιά φωτογραφίες και απαιτεί να βρεις τα λεωφορεία. Εσύ ήθελες αεροπλάνο, αλλά εντάξει. Ύστερα έρχονται τα φανάρια. Το ένα ακουμπά σε τέσσερα τετράγωνα. Ο στύλος συνεχίζεται στο πέμπτο. Μετρά ο στύλος; Μετρά η γωνιά του φαναριού; Πατάς όσα νομίζεις. «Δοκιμάστε ξανά». Έμαθες να οδηγείς στη Λευκωσία, να αποφεύγεις τις λακκούβες και να παρκάρεις εκεί όπου χωρά μόνο η σκέψη σου. Τώρα αποτυγχάνεις στην αναγνώριση φαναριού. Η απαίτηση «απόδειξέ μου ποιος είσαι» είναι πολύ παλαιότερη από το διαδίκτυο. Στο βιβλίο των Κριτών περιγράφεται ένα περιστατικό από την εποχή του Ιεφθάε, η οποία τοποθετείται συμβατικά γύρω στο 1100 π.Χ. Η χρονολογία είναι προσεγγιστική τοποθέτηση της βιβλικής αφήγησης, όχι εξακριβωμένη ημερομηνία του γεγονότος. Οι Γαλααδίτες ελέγχουν τα περάσματα του Ιορδάνη και προσπαθούν να εντοπίσουν τους αντιπάλους τους, τους Εφραϊμίτες. Όποιος αρνείται ότι ανήκει στην αντίπαλη πλευρά καλείται να προφέρει μια λέξη: «Σιββώλεθ», Shibboleth. Σύμφωνα με την αφήγηση, οι Εφραϊμίτες δεν αποδίδουν τον αρχικό ήχο «sh» και λένε Sibboleth. Η προφορά τούς προδίδει. Η αποτυχία δεν φέρνει άλλο ένα κουτάκι. Φέρνει θάνατο. Στην Κύπρο καταλαβαίνουμε εύκολα πώς μια συλλαβή μπορεί να φανερώσει καταγωγή. Επιστρατεύεις τα καλύτερα ελληνικά σου, προσέχεις τις καταλήξεις και μιλάς σαν εκφωνητής. Κάπου θα σου φύγει ένα «εννά», ένα «δαμέ», ένα «μα ίντα». Κι ο άλλος χαμογελά: «Είσαι που την Κύπρο;». Η γλώσσα κρατά τον τόπο μας ακόμη κι όταν εμείς προσπαθούμε να τον κρύψουμε. Το Σιββώλεθ δεν ήταν αρχαίο CAPTCHA ούτε αποδεδειγμένος ιστορικός πρόγονός του. Είναι όμως μια εντυπωσιακή αναλογία: ο ελεγκτής δεν αρκείται σε όσα δηλώνεις. Απαιτεί μια πράξη που θεωρεί ότι αποκαλύπτει σε ποια κατηγορία ανήκεις. Εκεί αναζητούσαν την καταγωγή μέσα στην προφορά. Στο διαδίκτυο αναζητήσαμε τον άνθρωπο μέσα στην ικανότητά του να διαβάζει στραβωμένα γράμματα. Μία από τις πρώιμες σαφείς επιστημονικές προτάσεις αυτής της διαδικτυακής λογικής κατατέθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 1996. Ο Μόνι Ναόρ, του Ινστιτούτου Επιστημών Weizmann, περιέγραψε έναν έλεγχο που θα επιβεβαίωνε ότι πίσω από ένα αίτημα προς μια υπηρεσία βρίσκεται άνθρωπος. Η αρχή ήταν απλή: ένα πρόβλημα εύκολο για εμάς, αλλά δύσκολο για τα διαθέσιμα προγράμματα. Ανάμεσα στις εφαρμογές ήταν η αντιμετώπιση της ανεπιθύμητης ηλεκτρονικής αλληλογραφίας. Γύρω στο 2000, η ομάδα των Λουίς φον Αν, Μανουέλ Μπλουμ, Νίκολας Χόπερ και Τζον Λάνγκφορντ στο Carnegie Mellon έδωσε το όνομα CAPTCHA. Τα αρχικά περιγράφουν μια πλήρως αυτοματοποιημένη δημόσια δοκιμασία Τιούρινγκ για τη διάκριση υπολογιστών και ανθρώπων. Εμείς τη γνωρίσαμε ως εκείνο το ορθογώνιο με γράμματα που έμοιαζαν να είχαν γραφτεί σε απόδειξη η οποία ξεχάστηκε στην τσέπη και μπήκε στο πλυντήριο. Ο σκοπός ήταν σοβαρός. Αυτοματοποιημένα προγράμματα μπορούσαν να δημιουργούν μαζικά λογαριασμούς και να καταχρώνται διαδικτυακές υπηρεσίες. Χρειαζόταν ένας έλεγχος που να σταματά τις μηχανές χωρίς να ταλαιπωρεί υπερβολικά τους ανθρώπους. Το «υπερβολικά», όπως γνωρίζουμε και από τις ουρές, επιδέχεται ερμηνείες. Το 2007 εμφανίστηκε το reCAPTCHA, δίνοντας στην αγγαρεία δεύτερη χρησιμότητα. Καθώς αποκρυπτογραφούσες λέξεις, βοηθούσες στην ψηφιοποίηση παλιών βιβλίων και εφημερίδων, διαβάζοντας όσα δυσκόλευαν τα συστήματα οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων. Ήθελες απλώς να μπεις σε μια ιστοσελίδα και κατέληγες να προσφέρεις λίγη δουλειά σε ένα ψηφιακό αρχείο. Η Google εξαγόρασε την εταιρεία το 2009. Στις 3 Δεκεμβρίου 2014 παρουσίασε το «No CAPTCHA reCAPTCHA», με το γνωστό «Δεν είμαι ρομπότ». Δεν επινόησε τότε το CAPTCHA. Παρουσίασε τη νέα εμπειρία με το κουτάκι. Πίσω από την απλή κίνηση λειτουργούσε ανάλυση κινδύνου που αξιολογούσε στοιχεία της αλληλεπίδρασης με τη δοκιμασία. Όταν αυτά δεν αρκούσαν, ακολουθούσε πρόσθετος έλεγχος. Το κλικ δεν ήταν υπεύθυνη δήλωση που υπέγραφες και ξεμπέρδευες. Για τον Κύπριο, πάντως, η διαδικασία έχει κάτι οικείο. Φέρνεις ταυτότητα, λογαριασμό, αντίγραφο της ταυτότητας και κάποτε ένα ακόμη χαρτί που επιβεβαιώνει κάτι ήδη γραμμένο στα προηγούμενα. Στον ψηφιακό γκισέ ακούγεται σχεδόν η γνωστή συνομιλία: «Μα αφού είμαι εγώ». «Ναι, κύριε, αλλά πρέπει να το δείχνει το σύστημα». Κι εκεί που ένας υπάλληλος μπορούσε τουλάχιστον να σου εξηγήσει ποιο χαρτί λείπει, τώρα κοιτάζεις μια φωτογραφία και διερωτάσαι αν το τελευταίο χιλιοστό του λεωφορείου θεωρείται λεωφορείο. Το σύστημα περιμένει απάντηση. Το εισιτήριο περιμένει πληρωμή. Εσύ περιμένεις να μάθεις αν είσαι άνθρωπος. Η απόσταση από το Σιββώλεθ παραμένει τεράστια: άλλο η θανατηφόρα αναγνώριση ενός αντιπάλου και άλλο η προστασία μιας ιστοσελίδας. Εκείνο που συναντιέται είναι η δυσπιστία απέναντι στη δήλωση «είμαι αυτός που λέω». Κάποτε έπρεπε να προφέρεις σωστά μια λέξη για να περάσεις. Σήμερα πρέπει να εντοπίσεις τα φανάρια. Κι εμείς, που περιμέναμε τις μηχανές να μας γλιτώσουν από ουρές και πιστοποιητικά, καθόμαστε μπροστά τους και δίνουμε εξετάσεις. Ευτυχώς, προς το παρόν, δεν ζητούν βεβαίωση από τον κοινοτάρχη ότι μας ξέρει που μωρά. Πηγές: Κριτές 12:5–6/Moni Naor, «Verification of a Human in the Loop, or Identification via the Turing Test», 1996/Carnegie Mellon University, ιστορικό CAPTCHA και reCAPTCHA/Luis von Ahn και συνεργάτες, «reCAPTCHA: Human-Based Character Recognition via Web Security Measures», Science, 2008/Google, «Are You a Robot? Introducing “No CAPTCHA reCAPTCHA”», 3.12.2014.