Τείχος του Βερολίνου: Η νύχτα που έπεσε το σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου

Στις 9 Νοεμβρίου 1989, μια φράση σε μια συνέντευξη Τύπου έθεσε σε κίνηση γεγονότα που φάνταζαν αδιανόητα λίγες ώρες νωρίτερα. Χιλιάδες Ανατολικογερμανοί κατευθύνθηκαν προς τα συνοριακά φυλάκια του Βερολίνου και ανάγκασαν, με την παρουσία τους, ένα καθεστώς να ανοίξει τις διόδους που κρατούσε κλειστές επί 28 χρόνια. Οι εικόνες με αγνώστους να αγκαλιάζονται, να κλαίνε και να ανεβαίνουν πάνω στο Τείχος έγιναν παγκόσμιο σύμβολο ελευθερίας. Δεν κατεδαφίστηκε ολόκληρο εκείνο το βράδυ: πρώτα άνοιξαν τα περάσματα και στη συνέχεια αποξηλώθηκαν σταδιακά οι οχυρώσεις. Ωστόσο, πολιτικά, το Τείχος είχε ήδη πέσει. Από το 1945 στη διαιρεμένη Γερμανία Μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας το 1945, οι νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μοίρασαν τη χώρα σε τέσσερις ζώνες κατοχής. Η ίδια η πρωτεύουσα, παρότι βρισκόταν μέσα στη σοβιετική ζώνη, χωρίστηκε επίσης σε αμερικανικό, βρετανικό, γαλλικό και σοβιετικό τομέα. Το 1949 ιδρύθηκαν δύο γερμανικά κράτη: η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στη Δύση και η Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία (ΓΛΔ) στην Ανατολή. Το Δυτικό Βερολίνο έγινε μια δυτική νησίδα στην καρδιά της ανατολικογερμανικής επικράτειας. Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν ήταν μόνο αντιπαράθεση υπερδυνάμεων. Για τους Βερολινέζους σήμαινε χωρισμένες οικογένειες, διαφορετικά πολιτικά συστήματα, περιορισμό των μετακινήσεων και μια ολοένα δυσκολότερη καθημερινότητα. Η εξέγερση της 17ης Ιουνίου 1953 στην Ανατολική Γερμανία, που καταπνίγηκε με σοβιετική στρατιωτική επέμβαση, φανέρωσε τις κοινωνικές εντάσεις και αύξησε την επιθυμία πολλών πολιτών να φύγουν. 13 Αυγούστου 1961: Η νύχτα που χτίστηκε το Τείχος Τη νύχτα της 12ης προς τη 13η Αυγούστου 1961, οι αρχές της ΓΛΔ άρχισαν να φράζουν τις διόδους ανάμεσα στο Ανατολικό και στο Δυτικό Βερολίνο με συρματοπλέγματα, φρουρούς και οδοφράγματα. Τα πρόχειρα εμπόδια αντικαταστάθηκαν από τοίχους από τσιμέντο, πύργους επιτήρησης, προβολείς και ένα πολυστρωματικό σύστημα συνοριακής ασφάλειας. Τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς, ο ηγέτης της ΓΛΔ Βάλτερ Ούλμπριχτ είχε διαβεβαιώσει δημοσίως ότι κανείς δεν σκόπευε να χτίσει τείχος. Το συνολικό μήκος των οχυρώσεων γύρω από το Δυτικό Βερολίνο ήταν περίπου 155 χιλιόμετρα: περίπου 43 χιλιόμετρα διέσχιζαν τον αστικό ιστό και το υπόλοιπο συγκροτούσε τον εξωτερικό περίγυρο. Το Τείχος δεν ήταν μια απλή μάντρα. Ανάμεσα σε διαδοχικά εμπόδια υπήρχε η λεγόμενη «λωρίδα του θανάτου», με περιπολίες και εγκαταστάσεις που έκαναν τη διαφυγή εξαιρετικά επικίνδυνη. Πόσοι άνθρωποι εγκλωβίστηκαν στην Ανατολή; Δεν υπάρχει ένας μοναδικός αριθμός «εγκλωβισμένων», επειδή το Τείχος απομόνωσε μια πόλη, αλλά αποτελούσε συγχρόνως μέρος του κλειστού συνοριακού συστήματος ολόκληρης της ΓΛΔ. Ο πληθυσμός της Ανατολικής Γερμανίας ήταν περίπου 17 εκατομμύρια το 1961, ενώ το Ανατολικό Βερολίνο είχε λίγο περισσότερους από ένα εκατομμύριο κατοίκους. Το ουσιαστικό στοιχείο είναι ότι εκατομμύρια άνθρωποι δεν μπορούσαν πλέον να ταξιδέψουν ελεύθερα στη Δύση, ενώ συγγενείς, φίλοι και εργαζόμενοι βρέθηκαν ξαφνικά χωρισμένοι. Πριν υψωθεί το Τείχος, από το 1949 έως τον Αύγουστο του 1961, περίπου 2,7 έως 3 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν ήδη εγκαταλείψει την Ανατολική Γερμανία για τη Δύση, ανάλογα με τη στατιστική μέθοδο. Η μαζική φυγή νέων και ειδικευμένων εργαζομένων ήταν ένας καθοριστικός λόγος για τον οποίο η ηγεσία της ΓΛΔ επέλεξε να κλείσει το τελευταίο μεγάλο πέρασμα μέσω του Βερολίνου. Πόσοι προσπάθησαν να αποδράσουν και πόσοι τα κατάφεραν; Σύμφωνα με τις καταγραφές της αστυνομίας του Δυτικού Βερολίνου, τουλάχιστον 5.075 άνθρωποι κατόρθωσαν να περάσουν μέσα από το σύστημα συνοριακών οχυρώσεων προς το Δυτικό Βερολίνο από το 1961 έως το τέλος του 1989. Στον αριθμό περιλαμβάνονται 574 λιποτάκτες από τις ένοπλες υπηρεσίες της ΓΛΔ. Οι αποδράσεις έγιναν με πολλούς τρόπους: σήραγγες, κρυψώνες σε οχήματα, πλαστά έγγραφα, αυτοσχέδιες κατασκευές, βουτιές σε υδάτινα περάσματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, άλματα από κτίρια. Πόσες ήταν συνολικά οι αποτυχημένες απόπειρες; Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή: ακριβής συνολικός αριθμός για το Τείχος του Βερολίνου δεν έχει εξακριβωθεί. Αρχεία της ΓΛΔ καταγράφουν περίπου 110.000 ποινικές διαδικασίες για «φυγή από τη Δημοκρατία» ή παράνομη διέλευση συνόρων σε ολόκληρη την Ανατολική Γερμανία κατά την περίοδο 1961–1988. Δεν πρόκειται όμως για 110.000 διαφορετικά πρόσωπα ούτε αποκλειστικά για προσπάθειες διέλευσης του Τείχους στο Βερολίνο. Η σύγχυση αυτών των μεγεθών οδηγεί σε ανακριβείς τίτλους. Οι σήραγγες της ελευθερίας και οι απίστευτες αποδράσεις Η οδός Μπερνάουερ Στράσε έμεινε στην Ιστορία επειδή τα σπίτια της ανατολικής πλευράς είχαν παράθυρα που έβλεπαν σε πεζοδρόμιο της Δύσης. Άνθρωποι κατέβαιναν από τα παράθυρα με σχοινιά ή πηδούσαν σε δίχτυα διάσωσης. Αργότερα, οι αρχές σφράγισαν τις εισόδους και τα παράθυρα και εκκένωσαν τα κτίρια. Το 1964, η «Σήραγγα 57», μήκους περίπου 145 μέτρων, επέτρεψε σε 57 ανθρώπους να περάσουν από την Ανατολή στη Δύση. Το όνομά της προήλθε ακριβώς από τον αριθμό των διασωθέντων. Η ιστορία των αποδράσεων δεν είναι μόνο ιστορία τόλμης. Είναι επίσης ιστορία οικογενειών που διαλύθηκαν, ανθρώπων που συνελήφθησαν και δικτύων αλληλεγγύης που δρούσαν υπό διαρκή κίνδυνο. Οι νεκροί του Τείχους: Τι αποδεικνύουν οι έρευνες Σύμφωνα με το Ίδρυμα του Τείχους του Βερολίνου και τη σχετική ιστορική έρευνα, τουλάχιστον 140 άνθρωποι σκοτώθηκαν ή έχασαν τη ζωή τους σε περιστατικά άμεσα συνδεδεμένα με το συνοριακό καθεστώς στο Τείχος μεταξύ 1961 και 1989. Από αυτούς, 101 ήταν άνθρωποι που επιχειρούσαν να διαφύγουν και πυροβολήθηκαν, τραυματίστηκαν θανάσιμα ή έχασαν τη ζωή τους κάτω από άλλες συνθήκες κατά την απόπειρα. Ο συνολικός αριθμός των 140 περιλαμβάνει επίσης 30 πολίτες από Ανατολή και Δύση που δεν επιχείρησαν να αποδράσουν, έναν Σοβιετικό στρατιώτη και οκτώ Ανατολικογερμανούς συνοριοφύλακες που σκοτώθηκαν εν ώρα υπηρεσίας. Το Ίδρυμα ξεχωρίζει επιπλέον τουλάχιστον 251 ταξιδιώτες που πέθαναν κατά τη διάρκεια ή μετά τη διέλευσή τους από συνοριακούς σταθμούς στο Βερολίνο. Αυτοί οι θάνατοι δεν πρέπει να προστεθούν αυτομάτως στους 140 ως «νεκροί από πυρά στο Τείχος», επειδή η κατηγοριοποίηση και οι περιστάσεις διαφέρουν. Ο 18χρονος Πέτερ Φέχτερ, που χτυπήθηκε από πυρά τον Αύγουστο του 1962 και πέθανε αβοήθητος κοντά στη γραμμή των συνόρων, έγινε σύμβολο της απανθρωπιάς της διαίρεσης. Στις 5 Φεβρουαρίου 1989, εννέα μήνες πριν ανοίξει το Τείχος, ο 20χρονος Κρις Γκέφροϊ σκοτώθηκε από συνοριοφύλακες κατά την προσπάθειά του να διαφύγει. Ήταν ο τελευταίος άνθρωπος που σκοτώθηκε από πυροβολισμούς ενώ επιχειρούσε να περάσει το Τείχος. Η αντίστροφη μέτρηση του 1989 Το 1989, η Ανατολική Ευρώπη άλλαζε με ταχύτητα. Οι μεταρρυθμίσεις του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στη Σοβιετική Ένωση, οι εξελίξεις στην Πολωνία και στην Ουγγαρία, η φυγή Ανατολικογερμανών μέσω γειτονικών χωρών και οι ειρηνικές διαδηλώσεις στη Λειψία και αλλού έφεραν τη ΓΛΔ σε αδιέξοδο. Το σύνθημα «Είμαστε ο λαός» εξέφραζε μια κοινωνία που απαιτούσε δικαιώματα και ελευθερία μετακίνησης. Το βράδυ της Πέμπτης 9 Νοεμβρίου 1989, ο αξιωματούχος Γκίντερ Σαμπόφσκι ανακοίνωσε σε τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου νέες ρυθμίσεις για τα ταξίδια. Όταν ρωτήθηκε πότε τίθενται σε ισχύ, έδωσε την απάντηση που έμεινε ιστορική: «Αμέσως, χωρίς καθυστέρηση». Η διατύπωση ερμηνεύτηκε ως άμεση άρση των περιορισμών. Χιλιάδες Βερολινέζοι κατέκλυσαν τα περάσματα, παρότι οι φρουροί δεν είχαν λάβει σαφείς οδηγίες. Στη Μπόρνχολμερ Στράσε, αργά το ίδιο βράδυ, οι μπάρες σηκώθηκαν μπροστά στην πίεση του πλήθους. Ακολούθησαν και άλλα σημεία διέλευσης. Οι σκηνές χαράς στην Πύλη του Βρανδεμβούργου και στους δρόμους της πόλης έδωσαν στη νύχτα της 9ης προς 10η Νοεμβρίου τη δική της θέση στην παγκόσμια Ιστορία. Κανένας πυροβολισμός δεν χρειάστηκε για να επιβληθεί η βούληση του πλήθους εκείνο το βράδυ. Από το γκρέμισμα στην επανένωση Η άρση των περιορισμών δεν σήμαινε ότι το κράτος της Ανατολικής Γερμανίας καταργήθηκε εκείνη τη στιγμή. Οι πρώτες επιμέρους διανοίξεις στο Τείχος έγιναν σύντομα, ενώ η συστηματική αποξήλωση των οχυρώσεων προχώρησε το 1990. Ύστερα από εκλογές, διαπραγματεύσεις και τη διεθνή συμφωνία των δύο γερμανικών κρατών με τις τέσσερις νικήτριες δυνάμεις του πολέμου, η Γερμανία επανενώθηκε επίσημα στις 3 Οκτωβρίου 1990. Η πτώση του Τείχους αποτέλεσε καθοριστικό ορόσημο της λήξης του Ψυχρού Πολέμου, αν και οι πολιτικές και οικονομικές συνέπειες της διαίρεσης δεν εξαφανίστηκαν από τη μια μέρα στην άλλη. Pink Floyd: «Another Brick in the Wall» και η πραγματική ιστορία Η μουσική των Pink Floyd συνδέθηκε έντονα με την εικόνα ενός τείχους που τελικά γκρεμίζεται. Το «Another Brick in the Wall, Part 2», από το άλμπουμ «The Wall» του 1979, έγινε παγκόσμιο τραγούδι αμφισβήτησης της αυταρχικής εκπαίδευσης και των μηχανισμών συμμόρφωσης. Χρειάζεται όμως μια ουσιαστική διευκρίνιση: το έργο των Pink Floyd δεν γράφτηκε για το πραγματικό Τείχος του Βερολίνου. Όπως εξηγεί και η επίσημη ιστοσελίδα του συγκροτήματος, το τείχος του άλμπουμ είναι κυρίως συμβολικό: χτίζεται από τραύματα, φόβους και αποξένωση γύρω από τον κεντρικό ήρωα. Η ιστορική σύνδεση έγινε απτή στις 21 Ιουλίου 1990. Ο Ρότζερ Γουότερς παρουσίασε τη μουσική παράσταση «The Wall – Live in Berlin» στην Πότσνταμερ Πλατς, σε περιοχή που μέχρι λίγο νωρίτερα χώριζε η συνοριακή ζώνη. Στη σκηνή βρέθηκαν σημαντικοί καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων οι Μπράιαν Άνταμς, Σίντι Λόπερ, Βαν Μόρισον και Σινέντ Ο’Κόνορ. Ήταν παραγωγή του Γουότερς, όχι συναυλία επανένωσης του αρχικού συγκροτήματος των Pink Floyd. Ακόμη πιο άμεσα συνδεδεμένο με την πτώση του Βερολινέζικου Τείχους είναι το «A Great Day for Freedom» των Pink Floyd, που κυκλοφόρησε στο άλμπουμ «The Division Bell» το 1994. Το τραγούδι ξεκινά από την εικόνα της κατάρρευσης του Τείχους και εξερευνά τις ελπίδες αλλά και τις διαψεύσεις που ακολούθησαν τις πολιτικές ανατροπές. Έτσι, δύο μουσικά έργα διαφορετικών εποχών συνομιλούν με το ίδιο σύμβολο, χωρίς να έχουν την ίδια αφετηρία. Τι απέμεινε από το Τείχος και γιατί το θυμόμαστε Σήμερα, ο επισκέπτης μπορεί να δει σωζόμενα τμήματα, το Μνημείο του Τείχους στην Μπερνάουερ Στράσε και ιστορικούς χώρους όπου τεκμηριώνονται οι διαφυγές, οι νεκροί και οι ιστορίες των οικογενειών. Το Βερολίνο δεν έχει ξεχάσει ότι η ελευθερία μετακίνησης, η ελευθερία του λόγου και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν ήταν αυτονόητα δικαιώματα για όλους τους κατοίκους του. Τριάντα επτά χρόνια μετά τη νύχτα της 9ης Νοεμβρίου 1989, το Τείχος του Βερολίνου υπενθυμίζει ότι τα μεγαλύτερα ιστορικά σύμβολα δεν είναι απλώς κατασκευές από μπετόν. Είναι όσα συμβαίνουν στις ζωές των ανθρώπων όταν μια εξουσία αποφασίζει ποιος επιτρέπεται να περάσει και ποιος πρέπει να μείνει πίσω. Και είναι, τελικά, η δύναμη μιας κοινωνίας να ανατρέψει αυτό που επί δεκαετίες παρουσιαζόταν ως αμετάβλητο.Πηγές και σύνδεσμος τραγουδιού Πηγή: huffingtonpost.gr