1878: Από πού μέτρησαν οι Βρετανοί το ύψος της Κύπρου;
British surveyors under Kitchener attempted to determine the elevation of Nicosia from the sea in 1878. Their work left physical marks, including three scratches and a horizontal notch on a wall. These old measurements also left a trace in Famagusta. Today, people simply use a map to find this information.
Τρεις χαρακιές και μια οριζόντια εγκοπή σε έναν βρετανικό τοίχο μάς γυρίζουν στην Κύπρο της Αγγλοκρατίας. Πώς βρήκαν οι χωρομέτρες του Κίτσενερ το υψόμετρο στον κάμπο της Λευκωσίας και τι ίχνος άφησαν οι παλιές μετρήσεις στην Αμμόχωστο; Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη Πόσο ψηλά βρίσκεται η Λευκωσία από τη θάλασσα; Σήμερα ανοίγεις έναν χάρτη. Το 1878, για να βάλουν έναν τέτοιο αριθμό στον χάρτη, οι χωρομέτρες έπρεπε να ξεκινήσουν από την ακτή και να μετρήσουν, στάση τη στάση, πόσο ανέβαιναν και πόσο κατέβαιναν ώσπου να φτάσουν στον κάμπο. Κι αν επέστρεφαν αργότερα για να συνεχίσουν, έπρεπε να μπορούν να ξαναστήσουν τη ράβδο τους στο ίδιο ακριβώς ύψος. Ένας πέτρινος τοίχος μπορούσε τότε να τους φανεί εξίσου χρήσιμος όσο και το όργανό τους. Αυτό εξηγεί τα παράξενα βέλη που συναντά κανείς ακόμη σε τοίχους στη Βρετανία. Τρεις χαρακιές σχηματίζουν ένα βέλος που δείχνει προς μια οριζόντια εγκοπή. Εκεί προσαρμοζόταν το στήριγμα πάνω στο οποίο πατούσε η σταδία, η μακριά βαθμονομημένη ράβδος του χωρομέτρη. Τα σημάδια αυτά ονομάζονται benchmarks, δηλαδή σταθερά υψομετρικά σημεία αναφοράς. Η βρετανική χαρτογραφική υπηρεσία Ordnance Survey κατέγραψε πάνω από μισό εκατομμύριο τέτοια σημεία διαφόρων τύπων. Το τελευταίο βέλος του παραδοσιακού τύπου χαράχτηκε το 1993 σε έναν μιλιοδείκτη έξω από την παμπ The Fountain, στο Λάουτον. Στην Κύπρο, η συστηματική αποτύπωση του νησιού ξεκίνησε τους πρώτους μήνες της βρετανικής διοίκησης. Τα συνεργεία του Χέρμπερτ Κίτσενερ μέτρησαν βόρεια της Λευκωσίας μια ευθεία μήκους λίγο πάνω από έξι χιλιόμετρα. Στα δύο άκρα της έστησαν σωρούς από ασβεστωμένες πέτρες, για να ξεχωρίζουν από μακριά. Με αυτή την ευθεία ως βάση, μέτρησαν γωνίες και υπολόγισαν, με διαδοχικά τρίγωνα, τις θέσεις άλλων σημείων. Ο χάρτης που προέκυψε εκδόθηκε το 1885 σε δεκαπέντε φύλλα, με κλίμακα μία ίντσα στο μίλι. Για να μάθουν σε ποιο ύψος βρισκόταν η βάση τους, οι χωρομέτρες έκαναν διαδοχικές μετρήσεις υψομετρικών διαφορών από τη Λάρνακα και την Αμμόχωστο. Η θάλασσα, βέβαια, ανεβαίνει και κατεβαίνει. Για να υπολογίσουν τη μέση στάθμη της, χρησιμοποίησαν τις καταγραφές παλιρροιογράφου που είχε εγκαταστήσει ο πλοίαρχος Μίλαρντ του Βασιλικού Ναυτικού. Έτσι, οι μετρήσεις που έφταναν από την ακτή ως τον κάμπο της Λευκωσίας είχαν κοινή αφετηρία. Στην Αμμόχωστο υπάρχει και ένα μεταγενέστερο ίχνος από τα χρόνια της Αγγλοκρατίας. Στο διεθνές αρχείο στάθμης της θάλασσας σώζονται οι μετρήσεις του σταθμού της πόλης για τα έτη 1938–1940. Το δελτίο, με στοιχεία του Τμήματος Κτηματολογίου και Χωρομετρίας, καταγράφει ένα θεμελιώδες υψομετρικό σημείο. Το επίπεδο αναφοράς της σειράς του 1939 ορίζεται 9,1 μέτρα κάτω από εκείνο το σημείο. Το δελτίο δίνει τη διαφορά ύψους. Πού ακριβώς βρισκόταν το σημάδι, τι μορφή είχε και αν σώζεται σήμερα παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα. Στο Λάουτον ξέρουμε μέχρι και το όνομα της παμπ έξω από την οποία χαράχτηκε το τελευταίο βέλος. Στην Αμμόχωστο έχουμε τη μέτρηση. Μας λείπει ακόμη η διεύθυνση. Αν εντοπίσετε ένα τέτοιο σημάδι, ένα χαραγμένο βέλος κάτω από οριζόντια εγκοπή, σε οποιοδήποτε κτίριο, τοίχο ή τείχος στη Λευκωσία ή οπουδήποτε αλλού στην Κύπρο, παρακαλούμε να στείλετε μήνυμα στη σύνταξη του SigmaLive, μαζί με μια φωτογραφία και την ακριβή τοποθεσία. Πηγές: Ordnance Survey, What is an OS benchmark? και Search for benchmarks./ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Η μεθοδολογία των συνεργείων του Κίτσενερ./ Historical geospatial dataset of Cyprus from British administration maps of the 19th century./ Permanent Service for Mean Sea Level, Famagusta, δελτίο παλιρροιογραφικού σταθμού με στοιχεία του Τμήματος Κτηματολογίου και Χωρομετρίας. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης. Στο «Παλαιολόγιο» αναζητεί την ιστορία της Κύπρου στα ίχνη που άφησε στον τόπο μας, από μια μέτρηση σε παλιό χάρτη μέχρι μια χαραγή στην πέτρα.