14 Σεπτεμβρίου 1814: το μυστικό κερί που έφτασε μέχρι την Κύπρο

<p><strong>Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε στην Οδησσό την ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Επτά χρόνια αργότερα, η Κύπρος, ύστερα από δυόμισι αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας, δεν απάντησε ότι «κείται μακρά». Πάλεψε στο πλάι της Ελλάδας και πλήρωσε με αίμα.</strong></p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*</p> <p>Κάθε 14 Σεπτεμβρίου στην Κύπρο κοιτάζουμε τον Σταυρό ως θρησκευτικό σύμβολο. Ίσως όμως πρέπει να τον κοιτάζουμε και ως ιστορικό σταυροδρόμι. Διότι στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, τρεις Έλληνες στην Οδησσό ίδρυσαν όχι ακόμη μια επανάσταση, αλλά το μυστικό της εργαστήριο: τη Φιλική Εταιρεία.</p> <p>Δεν είχαν στρατό, κράτος, σύνορα ή πρωτεύουσα. Είχαν όμως κάτι που πολλές φορές προηγείται όλων αυτών: δίκτυο, πίστη, μυστικότητα και την παράτολμη βεβαιότητα ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από αυτοκρατορίες, αλλά και από ανθρώπους που αποφασίζουν ότι το αδύνατο πρέπει να οργανωθεί.</p> <p>Οι τρεις πρώτοι ήταν ο Νικόλαος Σκουφάς από την Άρτα, ο Αθανάσιος Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα και ο Εμμανουήλ Ξάνθος από την Πάτμο. Τρεις έμποροι της διασποράς. Όχι στρατηγοί. Όχι βασιλιάδες. Κι όμως, από την Οδησσό, μέσα στον κόσμο των ελληνικών εμπορικών δικτύων, των ναυτικών δρόμων και των παροικιών της Μαύρης Θάλασσας, άρχισε να πλέκεται το αόρατο νήμα που θα οδηγούσε στο 1821.</p> <p>Η Φιλική Εταιρεία δεν ήταν ρομαντική λέσχη. Ήταν μυστική επαναστατική οργάνωση. Μυούσε ανθρώπους, χρησιμοποιούσε κώδικες, όρκους, σύμβολα, βαθμούς, σημεία αναγνώρισης και κρυπτογραφημένη επικοινωνία. Σε έναν κόσμο χωρίς τηλέφωνο και διαδίκτυο, η επανάσταση ταξίδευε με καράβια, επιστολές, εμπόρους, κληρικούς, δασκάλους, προξενεία, μοναστήρια και ανθρώπους που ήξεραν ότι ένα λάθος όνομα ή μια λάθος λέξη μπορούσε να κοστίσει ζωή.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/0d2d359b-652d-4b6a-af70-938335695403_1789366437.jpg" alt="" width="1179" height="1584"></p> <p>Η ιδιοφυΐα της ήταν ότι κατάλαβε κάτι απλό και τρομερό: ο θυμός μόνος του δεν κάνει επανάσταση. Ούτε η αδικία. Ούτε η μνήμη. Για να γίνει επανάσταση χρειάζεται οργάνωση. Χρειάζεται χρήμα. Χρειάζονται άνθρωποι σε τόπους διαφορετικούς που να πιστεύουν στο ίδιο σχέδιο χωρίς να γνωρίζουν πάντοτε ο ένας τον άλλον.</p> <p>Χρειάζεται και μύθος. Και ο μύθος της Φιλικής Εταιρείας ήταν η «Αόρατη Αρχή»: η εντύπωση ότι πίσω από την οργάνωση στεκόταν μια μεγάλη, κρυφή δύναμη, ίσως η Ρωσία, ίσως κάποιοι ισχυροί του ευρωπαϊκού κόσμου. Η πραγματικότητα ήταν πιο πεζή και πιο σπουδαία μαζί. Πίσω από την Εταιρεία στέκονταν κυρίως άνθρωποι αποφασισμένοι να προετοιμάσουν την ελευθερία.</p> <p>Και η Κύπρος δεν έμεινε έξω από αυτό το μυστικό γεωγραφικό σχέδιο. Δεν απάντησε ότι «κείται μακρά». Δεν είπε ότι είναι μακριά, εκτεθειμένη, αδύναμη ή μόνη. Βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία από το 1571, δηλαδή για περίπου δυόμισι αιώνες μέχρι το 1821, και όμως το βλέμμα της δεν είχε αποκοπεί από τον υπόλοιπο ελληνισμό. Μπορεί να μην είχε την πολεμική γεωγραφία του Μοριά, ούτε στόλο σαν την Ύδρα, τις Σπέτσες ή τα Ψαρά. Είχε όμως Εκκλησία, προκρίτους, εμπόρους, σχολεία, μοναστήρια, μνήμη και συνείδηση ότι ανήκε στο ίδιο ιστορικό σώμα.</p> <p>Γι’ αυτό, όταν άναψε η φωτιά της Επανάστασης, η Κύπρος δεν στάθηκε στο περιθώριο. Πάλεψε στο πλάι της Ελλάδας με τον τρόπο που μπορούσε: με χρήματα, τρόφιμα, εθελοντές, εκκλησιαστική στήριξη και, τελικά, με αίμα.</p> <p>Κεντρική μορφή στην κυπριακή διάσταση υπήρξε ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός. Η Φιλική Εταιρεία φέρεται να είχε γνωστοποιήσει τους σκοπούς της στον Κυπριανό μέσω απεσταλμένων της. Ανάμεσα στα πρόσωπα που συνδέονται με αυτή την επαφή αναφέρεται ο Δημήτριος Ύπατρος, ο οποίος έφθασε στην Κύπρο το 1818 ως απεσταλμένος της Εταιρείας και ανέπτυξε στον Κυπριανό τους σκοπούς της.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/cc444670-962f-464c-8e0a-75898e8612f1_1789366341.jpg" alt="" width="1179" height="1416"></p> <p>Ο Κυπριανός, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, δεν υποσχέθηκε εξέγερση της Κύπρου. Υποσχέθηκε βοήθεια. Χρήματα, τρόφιμα, ενίσχυση όσο μπορούσε. Και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη. Η Κύπρος δεν ήταν εύκολο να επαναστατήσει ως πολεμικό μέτωπο. Οι ίδιοι οι Φιλικοί γνώριζαν τους κινδύνους. Το νησί ήταν ευάλωτο, οι Έλληνες της Κύπρου ήταν άοπλοι σε μεγάλο βαθμό και η οθωμανική αντίδραση μπορούσε να είναι άμεση και συντριπτική.</p> <p>Γι’ αυτό η συμβολή της Κύπρου στο 1821 δεν πρέπει να διαβάζεται μόνο με το μέτρο της μάχης. Πρέπει να διαβάζεται με το μέτρο της θυσίας, της οικονομικής βοήθειας, της εκκλησιαστικής στήριξης, των εθελοντών που έφυγαν για την επαναστατημένη Ελλάδα και της τιμωρίας που έπεσε πάνω στο νησί πριν καν αυτό προλάβει να γίνει πεδίο μαχών.</p> <p>Δίπλα στον Κυπριανό, η κυπριακή ιστορία του 1821 έχει και άλλα πρόσωπα. Ο Κυπριανός Θησεύς, από σημαντική λαρνακιώτικη οικογένεια, συνδέεται με το περιβάλλον που κινήθηκε γύρω από την Επανάσταση και τη βοήθεια προς τον Αγώνα. Από την ίδια οικογένεια προέρχεται και ο Νικόλαος Θησεύς, μορφή που αργότερα συνδέθηκε με επαναστατικές κινήσεις και με το κυπριακό αποτύπωμα στην υπόθεση της ελευθερίας. Η Λάρνακα, με το εμπορικό της βάρος, τα προξενεία και τις επαφές της, ήταν παράθυρο της Κύπρου προς τον έξω κόσμο.</p> <p>Υπήρχε επίσης ο ευρύτερος κύκλος των αρχιερέων και προκρίτων που πλήρωσαν το 1821. Ο Μητροπολίτης Πάφου Χρύσανθος, ο Μητροπολίτης Κιτίου Μελέτιος, ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Λαυρέντιος και δεκάδες άλλοι κληρικοί και λαϊκοί βρέθηκαν στο στόχαστρο της οθωμανικής εξουσίας. Δεν ήταν όλοι κατ’ ανάγκην μυημένοι ή οργανωτικά συνδεδεμένοι με τη Φιλική Εταιρεία. Αλλά για την εξουσία της εποχής αυτό είχε μικρή σημασία. Ήταν η ηγεσία του ελληνικού στοιχείου. Άρα ήταν επικίνδυνοι.</p> <p>Στις 9 Ιουλίου 1821, ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός απαγχονίστηκε στη Λευκωσία. Μαζί του εκτελέστηκαν οι μητροπολίτες και πολλοί πρόκριτοι. Η Κύπρος αποκεφαλίστηκε. Όχι επειδή είχε ήδη γίνει Μοριάς. Αλλά επειδή μπορούσε, στη φαντασία και στον φόβο της αυτοκρατορίας, να γίνει.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/6d0ae5c8-65f1-40d3-a072-f92bd5e5b60a_1789366341.jpg" alt="" width="998" height="560"></p> <p>Γι’ αυτό η 9η Ιουλίου 1821 δεν είναι κυπριακή υποσημείωση της Ελληνικής Επανάστασης. Είναι η κυπριακή της σφραγίδα.</p> <p>Οι αυτοκρατορίες δεν φοβούνται μόνο τα όπλα. Φοβούνται τα δίκτυα. Φοβούνται τον ιεράρχη που μπορεί να μαζέψει χρήματα, τον έμπορο που μπορεί να μεταφέρει μήνυμα, τον δάσκαλο που κρατά ζωντανή τη γλώσσα, τον ναυτικό που φέρνει νέα, τον πρόκριτο που μπορεί να συντονίσει. Φοβούνται, τελικά, τον άνθρωπο που ακούει για Επανάσταση και δεν μπορεί πια να επιστρέψει στην προηγούμενη σιωπή του.</p> <p>Η Φιλική Εταιρεία ήταν ακριβώς αυτό: η στιγμή που ο ελληνισμός πέρασε από την αναμονή στην προετοιμασία. Από το «κάποτε» στο «τώρα». Από τον θρήνο στο σχέδιο. Από τη μνήμη στη μυστική δράση.</p> <p>Δεν ήταν αγιογραφία. Είχε αυταπάτες, υπερβολές, εσωτερικές διαφωνίες και ψευδαισθήσεις για ξένη βοήθεια. Αλλά η Ιστορία σπάνια γεννιέται καθαρή, τακτοποιημένη και ασφαλής. Γεννιέται μέσα σε κινδύνους, λάθη, πίστη, φόβο και αποφάσεις που παίρνονται πριν ακόμη υπάρξουν εγγυήσεις.</p> <p>Αν αφαιρέσει κανείς τη Φιλική Εταιρεία από το 1821, η Επανάσταση μένει με ήρωες αλλά χωρίς νευρικό σύστημα. Με μάχες αλλά χωρίς προετοιμασία. Με φλόγα αλλά χωρίς φυτίλι.</p> <p>Και αν αφαιρέσει κανείς την Κύπρο από αυτή την ιστορία, χάνει κάτι εξίσου ουσιώδες: ότι το 1821 δεν ήταν μόνο εκεί όπου ακούστηκαν τουφέκια. Ήταν και εκεί όπου συγκεντρώθηκαν χρήματα. Εκεί όπου ψιθυρίστηκαν σχέδια. Εκεί όπου κάποιοι ήξεραν και σιώπησαν. Εκεί όπου κάποιοι δεν πρόλαβαν να πολεμήσουν, αλλά πρόλαβαν να θυσιαστούν.</p> <p>Στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, στην Οδησσό, τρεις άνθρωποι άναψαν ένα μυστικό κερί. Επτά χρόνια αργότερα, η φλόγα του έφτασε μέχρι την Κύπρο. Όχι ως νικηφόρα μάχη. Όχι ως απελευθερωμένη πόλη. Αλλά ως 9η Ιουλίου. Ως αγχόνη. Ως αίμα. Ως απόδειξη ότι κάποτε η Ιστορία δεν σε ρωτά αν πρόλαβες να σηκώσεις σημαία.</p> <p>Σε βρίσκει από τη μεριά της ελπίδας και σε τιμωρεί γι’ αυτό.</p> <p>Πηγές: Φιλήμων, Ι. (1834) Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρίας / Παπαπολυβίου, Π. (2014) Φιλική Εταιρεία και Κύπρος. Περί Ιστορίας / Κοκκινόφτας, Κ. Κύπριοι αγωνιστές στον Απελευθερωτικό Αγώνα του 1821. Κέντρο Μελετών Ιεράς Μονής Κύκκου / Κυπριακή Δημοκρατία (2021) 200 Χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση: Η συμβολή των Ελλήνων της Κύπρου</p> <p>*Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, Παλαιολόγιο: ο Κύπριος ιστοριοδίφης που βλέπει μια ημερομηνία στο ημερολόγιο και την τραβά πίσω, μέχρι την Οδησσό, τη Φιλική Εταιρεία, τον Κυπριανό και την 9η Ιουλίου.</p>