Ο κολοσσός της Αμαθούντας «αιχμάλωτος» στην Κωνσταντινούπολη-Η άγνωστη ιστορία

Μια από τις πιο άγνωστες ιστορίες αρχαιολογικού ενδιαφέροντος της Κύπρου αφορά το κολοσσιαίο άγαλμα που μεταφέρθηκε από την γενέτειρά του Αμαθούντα στην Κωνσταντινούπολη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη του Robert S. Merrillees για τις κυπριακές αρχαιότητες κατά την ύστερη Οθωμανική περίοδο και τη δράση του Λουϊτζι Πάλμα Ντι Τσεσνόλα. Ένα από τα σημαντικότερα επεισόδια που εξετάζει αφορά συγκεκριμένα τον περίφημο κολοσσό της Αμαθούντας, ένα μνημειακό ασβεστολιθικό άγαλμα που αποδίδεται συμβατικά στον θεό Βη (Bes) και σήμερα βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης. Το μεγαλύτερο αρχαίο γλυπτό που έδωσε η Κύπρος Το άγαλμα έχει ύψος περίπου τέσσερα μέτρα και, σύμφωνα με τον Merrillees, αποτελεί τη μεγαλύτερη αρχαιότητα που έχει βρεθεί ποτέ στο κυπριακό έδαφος. Χρονολογείται συνήθως στο δεύτερο μισό του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον Φεβρουάριο του 1874 και αρχικά εκτέθηκε στην αυλή του Σεραγιού, μπροστά από την είσοδο της Αγίας Ειρήνης. Η ανακάλυψη του 1873 και η διαμάχη Η πραγματική ιστορία της ανακάλυψης είναι πιο περίπλοκη από τις μεταγενέστερες αφηγήσεις. Αρχειακά έγγραφα που εξετάζει η μελέτη δείχνουν ότι τον Οκτώβριο του 1873 ο Πέτρος Λοΐζου, Βρετανός υποπρόξενος στη Λεμεσό, ενημέρωσε ότι είχε ανακαλυφθεί κοντά στην Αμαθούντα ένα κολοσσιαίο άγαλμα του «Ηρακλή». Ο Λοΐζου υποστήριζε ότι βρισκόταν στην κατοχή του και σχεδίαζε να το προσφέρει στο Βρετανικό Μουσείο. Δημοσιεύματα έκαναν μάλιστα για άγαλμα του Ηρακλή. Οι οθωμανικές Αρχές αντέδρασαν άμεσα. Ο κυβερνήτης της Κύπρου Βεΐς Πασάς ενημέρωσε ότι είχε ήδη διατάξει τον καϊμακάμη Λεμεσού να προστατεύσει το άγαλμα και είχε ειδοποιήσει τηλεγραφικά την οθωμανική κυβέρνηση ότι προοριζόταν για το Αυτοκρατορικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης. Η μάχη για την ιδιοκτησία Στην καρδιά της αντιπαράθεσης βρέθηκε το ιδιοκτησιακό καθεστώς της γης όπου ανακαλύφθηκε το άγαλμα. Ο Λοΐζου ισχυριζόταν ότι το εύρημα προερχόταν από γη που κατείχε νόμιμα. Οι οθωμανικές Αρχές, αντίθετα, κατέληξαν ότι δεν μπορούσε να παρουσιαστεί τίτλος ιδιοκτησίας και ότι η έκταση ήταν ακαλλιέργητη. Με βάση τη θέση της Υψηλής Πύλης, τέτοιες «έρημες» ή ακαλλιέργητες εκτάσεις θεωρούνταν ιδιοκτησία του Στέμματος εφόσον δεν υπήρχε αναγνωρισμένος τίτλος. Η υπόθεση έφθασε σε επίπεδο βρετανικής διπλωματικής αλληλογραφίας. Ο Λοΐζου επέμενε μέχρι τον Δεκέμβριο του 1873 ότι ο κολοσσός αποτελούσε δική του «αδιαμφισβήτητη ιδιοκτησία», ενώ ο Βεΐς Πασάς απέρριψε τις βρετανικές παραστάσεις, υποστηρίζοντας ότι η γη ανήκε στο Στέμμα και ότι το βρετανικό προξενείο δεν είχε δικαιώματα επί του αγάλματος. Ο ρόλος του Τσεσνόλα και οι αντικρουόμενες εκδοχές Η μελέτη αναδεικνύει και μια ενδιαφέρουσα ιστοριογραφική σύγκρουση γύρω από τον Λουϊτζι Πάλμα Ντι Τσεσνόλα . Παλαιότερες πηγές ισχυρίστηκαν ότι είχε αποκτήσει το άγαλμα πριν αυτό κατασχεθεί από την οθωμανική κυβέρνηση. Ο ίδιος το αρνήθηκε κατηγορηματικά, υποστηρίζοντας ότι βρισκόταν εκτός Κύπρου όταν ανακαλύφθηκε. Άλλες αφηγήσεις παρουσίασαν τον Τσεσνόλα να επιχειρεί να εξασφαλίσει το άγαλμα μέσω συμφωνίας για τη γη, ενώ υπήρξε ακόμη και ισχυρισμός ότι η οθωμανική κυβέρνηση ουσιαστικά το «έκλεψε» από αυτόν. Ο Merrillees, όμως, επισημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις ιστορίες αποδεικνύονται παραπλανητικές ή λανθασμένες όταν αντιπαραβληθούν με τα βρετανικά αρχειακά έγγραφα της εποχής. Ένα κυπριακό αριστούργημα στην Κωνσταντινούπολη Το γλυπτό συνδυάζει αιγυπτιακές, ανατολικές, ελληνικές και κυπριακές επιρροές. Αν και συνδέθηκε με τον αιγυπτιακό θεό Bes και περιγράφηκε επίσης ως «Κύπριος Ηρακλής», η συγκεκριμένη κυπριακή μορφή φαίνεται ότι απέκτησε τοπική σημασία και συνδέθηκε με την εξουσία στην αρχαία Αμαθούντα. Ακόμη και το ακριβές σημείο ανακάλυψής του παραμένει αβέβαιο. Έχει τοποθετηθεί κοντά στην αγορά της αρχαίας Αμαθούντας, αλλά ο Merrillees σημειώνει ότι τα στοιχεία είναι περισσότερο περιστασιακά παρά άμεσα. Μαρτυρία που κατέγραψε ο Alfred Westholm τοποθετούσε το σημείο δυτικά του αρχαίου λιμανιού και σε απόσταση μικρότερη των 100 μέτρων από τη σημερινή ακτογραμμή. Το σύμβολο (×) υποδεικνύει το πιθανό σημείο ανακάλυψης του αγάλματος του Βη (Bes) , σύμφωνα με τον Alfred Westholm (1980) .