Οι αντάρτες της Πινδάρου: Όταν το κόμμα γεννά τον αντίπαλό του

Ο Θουκυδίδης γνώριζε ότι στις εμφύλιες στάσεις οι λέξεις αλλάζουν νόημα και οι δικοί γίνονται αντίπαλοι. Η Πινδάρου το ξαναβλέπει: κάθε φορά που πλησιάζει η Προεδρία, ο Συναγερμός ανακαλύπτει πως οι πιο επικίνδυνοι αντάρτες του είναι εκείνοι που ανέδειξε ο ίδιος. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη* Κάθε πολιτική παράταξη έχει την επίσημη Ιστορία της. Έχει ιδρυτικά συνέδρια, καταστατικά, προέδρους, εκλογικά ποσοστά, επετείους και φωτογραφίες αρχηγών σε κορνίζες. Έχει όμως και μια δεύτερη Ιστορία, λιγότερο τακτοποιημένη. Την Ιστορία των ρήξεων. Των ανθρώπων που βγήκαν από το ίδιο σπίτι και στάθηκαν απέναντί του. Των στιγμών όπου η λέξη «ενότητα» έπαψε να σημαίνει συμφωνία και άρχισε να σημαίνει δοκιμασία. Διαβάστε επίσης: «Δόγμα Σαμψών» από Αβέρωφ που δοκιμάζει τις κολώνες του ΔΗΣΥ Ο Δημοκρατικός Συναγερμός, από την ίδρυσή του το 1976, κουβαλά και τις δύο Ιστορίες. Από τη μία, την Ιστορία της συγκρότησης ενός μεγάλου πολιτικού χώρου μετά την καταστροφή του 1974. Από την άλλη, την επαναλαμβανόμενη Ιστορία των εσωτερικών αμφισβητήσεων, των προσωπικών διαδρομών και των υποψηφίων που προήλθαν από τον ίδιο χώρο, αλλά επέλεξαν να σταθούν δίπλα ή απέναντι από την επίσημη κομματική γραμμή. Η σημερινή εξαγγελία του Αβέρωφ Νεοφύτου για τις προεδρικές εκλογές του 2028 δεν χρειάζεται να διαβαστεί μόνο ως πολιτική είδηση. Για το Παλαιολόγιο, έχει μεγαλύτερη αξία ως κρίκος μιας παλιάς αλυσίδας. Είναι ακόμη μία στιγμή όπου η Πινδάρου καλείται να απαντήσει σε ένα ερώτημα που επιστρέφει σχεδόν ανά γενιά: ποιος εκφράζει τελικά μια παράταξη; Το κόμμα ως θεσμός ή το πρόσωπο που θεωρεί ότι έχει αποκτήσει δική του ιστορική και κοινωνική νομιμοποίηση; Ο Αβέρωφ δεν είναι ξένος προς τον ΔΗΣΥ. Υπήρξε πρόεδρός του, ηγετικό του στέλεχος, πρόσωπο ταυτισμένο με τη σύγχρονη κομματική του μηχανική. Γι’ αυτό η περίπτωσή του έχει ενδιαφέρον ιστορικό. Δεν εμφανίζεται ως αντίπαλος που ήρθε από έξω, αλλά ως άνθρωπος που υπήρξε μέσα στον πυρήνα. Και στην πολιτική Ιστορία, οι πιο δύσκολες ρήξεις δεν είναι εκείνες με τον ξένο. Είναι εκείνες με τον οικείο. Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Το 1993, ο Γιαννάκης Μάτσης, ιστορικό στέλεχος του Συναγερμού, βρέθηκε απέναντι στον Γλαύκο Κληρίδη. Η αναμέτρηση εκείνη δεν ήταν απλώς εκλογική. Ήταν σύγκρουση μέσα στον ίδιο πολιτικό χώρο για το ποιος δικαιούται να κουβαλά τη συνέχεια, το ήθος και την πολιτική έκφραση της παράταξης. Ο Κληρίδης τελικά εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας, όμως η υποψηφιότητα Μάτση έδειξε ότι ο Συναγερμός είχε ήδη μέσα του τη δυνατότητα εσωτερικής ανταρσίας. Το 2003, ο Αλέκος Μαρκίδης επανέφερε το ίδιο μοτίβο με διαφορετικό τρόπο. Ως Γενικός Εισαγγελέας και πρόσωπο με κύρος στον ευρύτερο συναγερμικό χώρο, διεκδίκησε την Προεδρία έξω από την επίσημη επιλογή του κόμματος. Η υποψηφιότητά του δεν κέρδισε, αλλά έμεινε ως ακόμη ένα τεκμήριο μιας πολιτικής πραγματικότητας: στην Κύπρο, το πρόσωπο που αποκτά θεσμικό βάρος μπορεί κάποτε να πιστέψει ότι δεν χωρά πια πλήρως μέσα στο κομματικό πλαίσιο που το ανέδειξε. Το 2023, η περίπτωση Νίκου Χριστοδουλίδη έδωσε στο μοτίβο νέα διάσταση. Για πρώτη φορά, ένας υποψήφιος που προερχόταν από τον ευρύτερο χώρο του ΔΗΣΥ και δεν είχε την επίσημη στήριξη της Πινδάρου κατάφερε να εκλεγεί Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Αυτό δεν ήταν απλώς μια εκλογική επιτυχία. Ήταν ιστορική μετατόπιση. Έδειξε ότι η κομματική σφραγίδα δεν είναι πλέον πάντοτε προϋπόθεση νίκης, εφόσον ένας υποψήφιος μπορεί να συγκροτήσει ευρύτερη κοινωνική και πολιτική συμμαχία. Έτσι, όταν σήμερα ο Αβέρωφ Νεοφύτου δηλώνει παρών για το 2028, η πράξη του δεν αιωρείται μόνη της. Πέφτει πάνω σε ήδη υπάρχοντα ίχνη: Μάτσης, Μαρκίδης, Χριστοδουλίδης. Άλλες εποχές, άλλες συνθήκες, άλλα αποτελέσματα. Όμως το ίδιο βασικό ερώτημα επιστρέφει: πότε ένας άνθρωπος που ανήκει σε μια παράταξη παύει να είναι απλώς στέλεχός της και αρχίζει να διεκδικεί τον ρόλο αυτόνομου φορέα της; Εδώ βοηθά ο Θουκυδίδης, όχι ως διακοσμητικό αρχαίο παράθεμα, αλλά ως εργαλείο κατανόησης. Στην περιγραφή της στάσης στην Κέρκυρα, ο ιστορικός σημειώνει ότι μέσα στις εμφύλιες συγκρούσεις οι λέξεις άλλαζαν νόημα. Η τόλμη βαφτιζόταν ανδρεία, η σύνεση δειλία, η μετριοπάθεια προδοσία. Δεν χρειάζεται να μεταφέρουμε μηχανικά την αρχαία στάση στη σύγχρονη Πινδάρου. Αρκεί να κρατήσουμε το βαθύτερο μάθημα: όταν μια κοινότητα διχάζεται εσωτερικά, οι ίδιες λέξεις παύουν να σημαίνουν το ίδιο για όλους. Έτσι και στην πολιτική. Η «ενότητα» για την ηγεσία μπορεί να σημαίνει σεβασμό στη διαδικασία. Για τον αντάρτη μπορεί να σημαίνει συστράτευση πίσω από ένα πρόσωπο που θεωρείται ικανό να κερδίσει. Η «νομιμοποίηση» για το κόμμα μπορεί να σημαίνει χρίσμα. Για τον υποψήφιο μπορεί να σημαίνει κοινωνική απήχηση. Η «ευθύνη» για τη συλλογικότητα μπορεί να σημαίνει πειθαρχία. Για το πρόσωπο μπορεί να σημαίνει πρωτοβουλία. Το ενδιαφέρον για τον ιστοριοδίφη δεν είναι να αποφασίσει ποιος έχει δίκαιο. Είναι να εντοπίσει τη συνέχεια. Και η συνέχεια δείχνει ότι ο ΔΗΣΥ, περισσότερο από άλλες παρατάξεις, έζησε επανειλημμένα το ίδιο παράδοξο: ανέδειξε ισχυρές προσωπικότητες και έπειτα βρέθηκε να διαχειρίζεται τη στιγμή που αυτές οι προσωπικότητες διεκδίκησαν χώρο πέρα από την επίσημη κομματική απόφαση. Αυτό δεν είναι μόνο κυπριακό φαινόμενο. Τα κόμματα εξουσίας σε πολλές χώρες γεννούν ηγετικές φιγούρες που κάποτε δυσκολεύονται να επιστρέψουν στον ρόλο του απλού στελέχους. Όμως στην Κύπρο, λόγω του προεδρικού συστήματος, το φαινόμενο γίνεται πιο έντονο. Η Προεδρία της Δημοκρατίας είναι το απόλυτο πολιτικό αξίωμα. Δεν υπάρχει πρωθυπουργός, δεν υπάρχει ενδιάμεση εκτελεστική κορυφή. Όλα συγκεντρώνονται σε έναν άνθρωπο. Γι’ αυτό και οι προεδρικές εκλογές δεν δοκιμάζουν μόνο τα κόμματα. Δοκιμάζουν τις φιλοδοξίες, τις μνήμες και τις αντοχές τους. Η Πινδάρου, λοιπόν, δεν βρίσκεται απλώς μπροστά σε μια προεκλογική δυσκολία. Βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό μοτίβο που επιστρέφει. Κάθε φορά που πλησιάζει η Προεδρία, η παράταξη καλείται να μετρήσει όχι μόνο τους αντιπάλους της, αλλά και τους δικούς της ανθρώπους. Και συχνά οι δεύτεροι αποδεικνύονται ιστορικά πιο δύσκολοι από τους πρώτους. Αυτό είναι που κάνει την υπόθεση Αβέρωφ ενδιαφέρουσα για το Παλαιολόγιο. Όχι το αν θα κερδίσει ή θα χάσει. Όχι το αν θα συγκρουστεί ή θα συμβιβαστεί. Αλλά το ότι η κίνησή του φωτίζει μια παλιά κυπριακή αλήθεια: τα κόμματα δεν είναι μόνο μηχανισμοί. Είναι μνήμες, φιλοδοξίες, παλιές υποσχέσεις, προσωπικές διαδρομές, πληγές και κληρονομιές. Ο ΔΗΣΥ γεννήθηκε ως κόμμα που ήθελε να οργανώσει έναν πολιτικό χώρο μετά το 1974. Με τον χρόνο έγινε κόμμα εξουσίας. Και τα κόμματα εξουσίας έχουν πάντα ένα επιπλέον βάρος: παράγουν όχι μόνο πολιτική, αλλά και διεκδικητές της εξουσίας. Όσο ισχυρότερο είναι το κόμμα, τόσο ισχυρότερους ανθρώπους αναδεικνύει. Και όσο ισχυρότερους ανθρώπους αναδεικνύει, τόσο δυσκολότερα τους κρατά όταν εκείνοι πιστέψουν ότι η στιγμή τους έχει φτάσει. Από αυτή την άποψη, οι «αντάρτες της Πινδάρου» δεν είναι ατύχημα. Είναι μέρος της Ιστορίας της. Είναι οι σκιές που δημιουργεί ένα κόμμα όταν στέκεται πολλά χρόνια κοντά στην εξουσία. Είναι τα πρόσωπα που μεγάλωσαν μέσα στη δομή και κάποτε αποφάσισαν να δοκιμάσουν αν μπορούν να σταθούν χωρίς αυτήν. Ο ιστορικός δεν χρειάζεται να τους δικάσει. Αρκεί να τους καταγράψει. Μάτσης, 1993. Μαρκίδης, 2003. Χριστοδουλίδης, 2023. Αβέρωφ, 2028. Τέσσερις διαφορετικές περιπτώσεις, αλλά μία επαναλαμβανόμενη γραμμή: η Πινδάρου, όταν πλησιάζει η Προεδρία, αναγκάζεται να κοιτάξει όχι μόνο προς τα έξω, αλλά και προς τα μέσα. Και ίσως αυτή να είναι η πιο θουκυδίδεια ειρωνεία. Στις μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις, ο αντίπαλος δεν έρχεται πάντοτε από το απέναντι στρατόπεδο. Κάποτε έχει περάσει χρόνια στο ίδιο τραπέζι, έχει μιλήσει την ίδια γλώσσα, έχει χειροκροτηθεί από τους ίδιους ανθρώπους και γνωρίζει καλύτερα από όλους τις αδυναμίες του σπιτιού. Γι’ αυτό οι εσωτερικές ρήξεις έχουν πάντα περισσότερο βάρος από τις εξωτερικές αντιπαραθέσεις. Ο ξένος αντίπαλος πολεμά ένα κόμμα. Ο εσωτερικός αντάρτης αμφισβητεί τη μνήμη του. Η Πινδάρου ξαναβλέπει, λοιπόν, το παλιό της ερώτημα: μπορεί ένα κόμμα να κρατήσει τους ανθρώπους που το ίδιο μεγάλωσε όταν εκείνοι πιστέψουν ότι μπορούν να γίνουν μεγαλύτεροι από αυτό; Ο Θουκυδίδης το είπε σκληρά: «ὁ πόλεμος βίαιος διδάσκαλος». Και στην πολιτική, οι εμφύλιοι πόλεμοι των κομμάτων διδάσκουν ακόμη σκληρότερα. Δεν σκοτώνουν πάντα τον αντίπαλο. Κάποτε σκοτώνουν την αυταπάτη ότι υπήρξε ποτέ αδιαίρετη οικογένεια. Πηγές: Αρχείο προεδρικών εκλογών Κύπρου / Ιστορία Δημοκρατικού Συναγερμού / Θουκυδίδης, Ιστορίαι, Γ΄, στάσις Κέρκυρας *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που, από τον Θουκυδίδη έως τη σύγχρονη Κύπρο, συνδέει τις σημερινές εξελίξεις με τις ιστορίες και τα τεκμήρια του παρελθόντος.