Μανδραγόρας: Οι ανθρωπόμορφες ρίζες που έφθαναν στην Κύπρο

Ο Π. Γεννάδιος καταγράφει τις δοξασίες για τον «καλάνθρωπο», τη μηλοπηπωνιά της Μόρφου και μια προειδοποίηση για τα παιδιά που έτρωγαν τους καρπούς του. Στην Κύπρο έφθαναν κάποτε ρίζες που έμοιαζαν με ανθρώπους. Η μορφή τους, όμως, δεν ήταν απαραίτητα έργο της φύσης. Σε δημοσίευμα της 9/22 Ιουνίου 1901, στη σειρά «Κυπριακά φυτά — Τα ονόματά των, η καταγωγή των, η χρήσις των», ο Π. Γεννάδιος εξηγεί ότι οι ανθρωπόμορφες ρίζες του μανδραγόρα κατασκευάζονταν τεχνητά. Και προσθέτει μια πληροφορία που φέρνει τη μεγάλη ευρωπαϊκή ιστορία των μαγικών βοτάνων πολύ κοντά μας: όσο είχε κατορθώσει να μάθει, τέτοιες ρίζες δεν κατασκευάζονταν εδώ, αλλά έφθαναν ενίοτε «εκ της αντιπέραν ασιατικής παραλίας». Ο Γεννάδιος δεν κατονομάζει κατασκευαστές ή εισαγωγείς και περιορίζει ρητά την πληροφορία του σε όσα είχε μάθει. Η μαρτυρία του, ωστόσο, συνδέει την Κύπρο με τη διακίνηση αυτών των παράξενων αντικειμένων: η ανθρώπινη παρέμβαση ολοκλήρωνε τη μορφή που είχε αρχίσει να υποδεικνύει η φύση. Το φυτό είχε ήδη το κατάλληλο υπόβαθρο. Ο Γεννάδιος το χαρακτηρίζει ιθαγενές και πολύ κοινό στην Κύπρο. Γύρω από την ανθρωπόμορφη ρίζα του, γράφει, επικρατούσαν και στο νησί ποικίλες δεισιδαιμονίες. Ένας οργανισμός που φύτρωνε στο χώμα είχε αποκτήσει, μέσα στη λαϊκή φαντασία, δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες από τις βοτανικές του ιδιότητες. Η ρίζα του μανδραγόρα μπορεί να διακλαδίζεται και να θυμίζει ανθρώπινα άκρα. Η ομοιότητα αυτή έγινε αφετηρία μιας ολόκληρης μυθολογίας. Στη μεσαιωνική παράδοση, το φυτό υποτίθεται ότι έβγαζε τρομερή κραυγή όταν το ξερίζωναν. Χειρόγραφα που παρουσιάζει η Βρετανική Βιβλιοθήκη δείχνουν σκυλιά δεμένα στη ρίζα, ώστε να αναλάβουν εκείνα το επικίνδυνο τράβηγμα, ενώ ο άνθρωπος προστάτευε την ακοή του. Στις παλιές απεικονίσεις, αυτή η μεταμόρφωση είναι ορατή. Άλλοτε ο μανδραγόρας σχεδιάζεται ως φυτό με παχιά, διχαλωτή ρίζα και άλλοτε αποκτά πρόσωπο, χέρια και πόδια. Η βοτανική παρατήρηση συναντά τη μυθοπλασία πάνω στην ίδια σελίδα. Την τελετουργία με το σκυλί δεν την καταγράφει ο Γεννάδιος ως κυπριακή συνήθεια· η δική του μαρτυρία αφορά τις δοξασίες και τις ανθρωπόμορφες ρίζες που έφθαναν στο νησί. Η κατασκευή τέτοιων αντικειμένων τεκμηριώνεται και αλλού. Σε ισπανική έκδοση του Διοσκορίδη του 1651, με τον σχολιασμό του Andrés Laguna, περιγράφονται επιτήδειοι που σκάλιζαν άλλες ρίζες σε ανθρώπινη μορφή. Πρόσθεταν σπόρους στα κατάλληλα σημεία και τις ξανάθαβαν, ώστε να εμφανιστούν «γένια». Έπειτα τις πουλούσαν σε γυναίκες που επιθυμούσαν να αποκτήσουν παιδιά. Η περιγραφή, την οποία παρουσιάζει η Europeana, δείχνει πόσο κυριολεκτικά μπορούσε να κατασκευαστεί ένα θαύμα. Ο Γεννάδιος διασώζει και μια διαφορετική, καθημερινή πλευρά του φυτού. Στη Μόρφου, σημειώνει, ο μανδραγόρας λεγόταν «μηλοπηπωνιά», επειδή οι ώριμοι, αρωματικοί καρποί του έμοιαζαν με μικρά μήλα. Δίπλα στις δοξασίες υπήρχε η παρατήρηση: το σχήμα, η μυρωδιά, το τοπικό όνομα. Ακριβώς εκεί εμφανίζεται και η ανησυχία του. Παιδιά έτρωγαν κάποτε τους καρπούς, τους οποίους ο ίδιος περιγράφει ως δηλητηριώδεις. Προειδοποιεί να αποφεύγεται η χρήση οποιουδήποτε μέρους του φυτού. Η σύγχρονη γνώση επιβεβαιώνει τον ουσιαστικό κίνδυνο: ο μανδραγόρας περιέχει τοξικά αλκαλοειδή και η κατανάλωσή του μπορεί να προκαλέσει σοβαρή δηλητηρίαση. Το δημοσίευμα κλείνει συνδέοντας τις ιδιότητές του με τη γνωστή έκφραση «μανδραγόρα καθεύδειν», για εκείνον που παραμένει αναίσθητος ή δεν αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του. Το φυτό είχε περάσει και στη γλώσσα, ως εικόνα βαθιού ύπνου και αδράνειας. Ο αναγνώστης της ίδιας στήλης συναντούσε, λοιπόν, δύο κινδύνους: εκείνον που έκρυβε το ίδιο το φυτό και εκείνον που γεννούσαν οι ιστορίες γύρω του. Στη Μόρφου ένα παιδί μπορούσε να παρασυρθεί από την όψη και το άρωμα ενός καρπού. Κάπου αλλού ένας ενήλικος μπορούσε να πιστέψει στις δυνάμεις μιας σκαλισμένης ρίζας. Ο Γεννάδιος έγραφε για να αναγνωρίζουν και οι δύο τι είχαν μπροστά τους. Πηγές: Π. Γεννάδιος, «Κυπριακά φυτά — Τα ονόματά των, η καταγωγή των, η χρήσις των», ενότητα «Καλάνθρωπος», 9/22 Ιουνίου 1901, Αρχείο Τύπου Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών / British Library, «How to harvest a mandrake», 2017 / Europeana, «Mandrake – The Scream of Death» / Υπουργείο Γεωργίας, «Μανδραγόρας, το φυτό με τις εξαιρετικές ιδιότητες».