1960: Απήγαγαν τον Φαρμακίδη πριν γεννηθεί η Κυπριακή Δημοκρατία

Από τις δώδεκα ημέρες ομηρίας του δημοσιογράφου στον Βάκη και στον Αχιλλέα Κυπριανού: οι απαγωγές της Κύπρου και οι φάκελοι που πρέπει να φτάσουν στους ερευνητές. Ένας δημοσιογράφος επιστρέφει σπίτι του μετά τη δουλειά. Είναι ξημερώματα και, προτού προλάβει να ξεκουραστεί, δέχεται χτυπήματα στο κεφάλι. Ακολουθούν σκοτοδίνη, δεσίματα, ένα αυτοκίνητο και η εξαφάνιση. Ο άνθρωπος που μέχρι τότε έγραφε τις ειδήσεις γίνεται ο ίδιος η είδηση που κανείς δεν ξέρει πώς θα τελειώσει. Ήταν η 25η Απριλίου 1960. Ο Αντώνης Φαρμακίδης απήχθη από την κατοικία του στον Στρόβολο. Εκδότης της εβδομαδιαίας «Αλήθειας» και αρχισυντάκτης της «Εθνικής», ασκούσε σφοδρή αντιπολίτευση στον Μακάριο για τις Συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου. Η «Πολυγνώση» αποδίδει την απαγωγή σε υποστηρικτές του Μακαρίου. Ο δημοσιογράφος Νίκος Παπαναστασίου κατέγραψε αργότερα ότι είχε συνομιλήσει με έναν από τους δράστες. Η απόδοση της πράξης σε αυτόν τον πολιτικό χώρο, ωστόσο, δεν ισοδυναμεί από μόνη της με τεκμηρίωση προσωπικής εντολής του Μακαρίου. Η Κύπρος βρισκόταν ακόμη στη μεταβατική περίοδο πριν από την ανεξαρτησία της 16ης Αυγούστου. Το μέλλον της είχε ήδη προκαλέσει βαθιά σύγκρουση. Για όσους αποδέχονταν τις συμφωνίες, η ανεξαρτησία αποτελούσε πολιτική διέξοδο. Για τους αντιπάλους τους, σήμαινε εγκατάλειψη της Ένωσης. Μέσα σε αυτή τη σύγκρουση, η αρθρογραφία μπορούσε εύκολα να αντιμετωπιστεί ως εχθρική πράξη. Εδώ βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης. Δεν χρειάζεται να συμφωνεί κανείς με τις θέσεις του Φαρμακίδη για να αναγνωρίσει το δικαίωμά του να τις δημοσιεύει. Η ελευθερία του Τύπου δοκιμάζεται ακριβώς όταν το δημοσίευμα ενοχλεί εκείνον που διαθέτει δύναμη. Με τα ευχάριστα κείμενα κανείς δεν δυσκολεύεται να εμφανιστεί δημοκράτης. Η απαγωγή προκάλεσε διαμαρτυρίες και απεργιακή κινητοποίηση στον Τύπο. Ο Μακάριος και ο Τάσσος Παπαδόπουλος την καταδίκασαν. Στη δήλωση του Μακαρίου, όμως, συνυπήρχε η παρατήρηση ότι «μερίς του Τύπου παρεξέκλινε της καλώς νοουμένης ελευθέρας εκφράσεως», όπως την παραθέτουν οι ιστορικές καταγραφές. Αυτή η συνύπαρξη αξίζει να μας απασχολήσει. Την ώρα που ένας άνθρωπος κρατείται, η συζήτηση για τις δημοσιογραφικές του υπερβολές μετακινεί το βάρος προς τον απαχθέντα. Για ένα συκοφαντικό ή παράνομο δημοσίευμα υπάρχουν διαδικασίες, απαντήσεις και δικαστήρια. Η προστασία της σωματικής ακεραιότητας του συντάκτη του δεν μπορεί να εξαρτάται από την ποιότητα της γραφής του ή από το πόσους εξόργισε. Ο Φαρμακίδης αφέθηκε ελεύθερος τα ξημερώματα της 6ης Μαΐου, στην περιοχή Γερολάκκου. Η «Πολυγνώση» συνδέει την απελευθέρωσή του με την παρέμβαση του Γρίβα προς τον Νίκο Κρανιδιώτη στην Αθήνα. Στην αφήγησή του, που παρατίθεται στο ίδιο λήμμα, ο δημοσιογράφος περιέγραψε μετακινήσεις με καλυμμένα μάτια και παρατεταμένο περιορισμό με δεμένα χέρια. Για τον χώρο κράτησής του υπέθετε ότι ήταν σπήλαιο, χωρίς να δηλώνει βέβαιος. Αυτή η τελευταία λεπτομέρεια έχει τη δική της αξία. Ο άνθρωπος που έζησε την ομηρία διέκρινε όσα γνώριζε από όσα υπέθετε. Η ιστορική αφήγηση οφείλει να διατηρεί τη διάκριση, ακόμη κι όταν η βεβαιότητα θα έκανε την ιστορία πιο εύκολη ή πιο εντυπωσιακή. Μετά την απελευθέρωσή του προσπάθησε να παρουσιάσει γραπτώς την περιπέτειά του στους συναδέλφους του. Η συγκίνηση τον εμπόδισε να ολοκληρώσει την ανάγνωση και συνέχισε η αδελφή του. Ο δημοσιογράφος είχε επιστρέψει με ένα κείμενο για όσα του συνέβησαν, αλλά δυσκολευόταν να το διαβάσει. Στα προηγούμενα άρθρα μας σταθήκαμε στην απαγωγή του υπουργού Δικαιοσύνης Χρίστου Βάκη, το 1973, και του Αχιλλέα Κυπριανού, το 1977. Η υπόθεση Φαρμακίδη μάς πηγαίνει δεκατρία χρόνια πριν από την πρώτη. Η αρπαγή ενός ανθρώπου για να εξαναγκαστεί κάποιος άλλος να υποχωρήσει είχε ήδη εμφανιστεί πριν αποκτήσει η Κύπρος την ανεξαρτησία της. Στις 27 Ιουλίου 1973, η ΕΟΚΑ Β΄ απήγαγε τον Βάκη και τον κράτησε περίπου έναν μήνα, χρησιμοποιώντας την ομηρία του για την προώθηση πολιτικών απαιτήσεων προς τον Μακάριο. Στις 14 Δεκεμβρίου 1977 απήχθη ο δεκαεννιάχρονος Αχιλλέας, γιος του Προέδρου Σπύρου Κυπριανού. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, στις τέσσερις ημέρες της κράτησής του εξαναγκάστηκε να ηχογραφήσει τελεσίγραφο προς τον πατέρα του. Οι τρεις υποθέσεις έχουν διαφορετικούς πρωταγωνιστές και διαφορετικές πολιτικές συνθήκες. Η σύνδεσή τους βρίσκεται στη χρήση της ανθρώπινης αιχμαλωσίας ως μέσου επιβολής: στον δημοσιογράφο που έπρεπε να σιωπήσει, στον υπουργό που έγινε όμηρος μιας σύγκρουσης εξουσίας, στον γιο που χρησιμοποιήθηκε για να πιεστεί ο Πρόεδρος. Κάθε υπόθεση χρειάζεται τη δική της τεκμηρίωση για τους δράστες, τις εντολές και τις ευθύνες. Γι’ αυτό επανερχόμαστε και στο αίτημα που θέσαμε στο άρθρο μας για τα κρατικά αρχεία: συστηματικός αποχαρακτηρισμός των ιστορικών φακέλων και ουσιαστική πρόσβαση των ερευνητών. Για τις υποθέσεις αυτές χρειάζεται να γνωρίζουμε ποια τεκμήρια διασώζονται, πού βρίσκονται και ποια μπορούν να μελετηθούν. Αστυνομικές αναφορές, καταθέσεις, υπηρεσιακή αλληλογραφία και καταγραφές χειρισμών, εφόσον υπάρχουν, μπορούν να βοηθήσουν να ελεγχθούν οι δημόσιες αφηγήσεις. Η μαρτυρία του ανθρώπου που υπέστη την απαγωγή έχει αυτοτελή αξία. Η αρχειακή έρευνα μπορεί να την πλαισιώσει, να προσθέσει στοιχεία για όσα ο ίδιος δεν μπορούσε να γνωρίζει και να ελέγξει ισχυρισμούς τρίτων. Έτσι περιορίζεται και ο χώρος μέσα στον οποίο οι φήμες αποκτούν, με την επανάληψη, κύρος ιστορικής αλήθειας. Χρειάζεται δημόσιος κατάλογος των διαθέσιμων φακέλων, σαφής διαδικασία αιτήσεων και συγκεκριμένη αιτιολόγηση για κάθε περιορισμό, με χρόνο επανεξέτασης. Όπου απαιτείται προστασία ευαίσθητων στοιχείων, να εξετάζεται η μερική πρόσβαση. Και όπου υλικό δεν εντοπίζεται, να καταγράφεται τι αναζητήθηκε και τι γνωρίζουμε για την τύχη του. Ο αποχαρακτηρισμός, η διαφύλαξη και η δυνατότητα μελέτης πρέπει να συναντηθούν στην πράξη. Κανένας φάκελος δεν εγγυάται μόνος του ολόκληρη την αλήθεια. Ένα κρατικό έγγραφο έχει συντάκτη, συγκυρία και πιθανές παραλείψεις. Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται να φτάσει στον ερευνητή, ώστε να συγκριθεί με άλλα τεκμήρια και μαρτυρίες. Η πρόσβαση μπορεί να αποκαλύψει ευθύνες, αλλά και να αποκαταστήσει ανθρώπους που κατηγορήθηκαν άδικα. Ο Φαρμακίδης, ο Βάκης και ο Αχιλλέας επέστρεψαν από την ομηρία τους. Η δική μας υποχρέωση είναι να δώσουμε στην έρευνα τα διαθέσιμα μέσα για να φωτίσει όσα συνέβησαν. Όσο οι σχετικοί φάκελοι παραμένουν απρόσιτοι, ζητούμε από τους ανθρώπους να θυμούνται και στερούμε από τους ερευνητές τη δυνατότητα να ελέγξουν. Πηγές: Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια – Πολυγνώση, «Φαρμακίδης Αντώνιος» / Νίκος Παπαναστασίου, «Τι ξέρετε για την απαγωγή του Αντώνη Φαρμακίδη; (1)», Μάιος 2015 / ΡΙΚ – Ψηφιακός Ηρόδοτος, αρχειακό υλικό για τον Χρίστο Βάκη, 1973 / Προηγούμενα άρθρα της στήλης για τις απαγωγές Βάκη και Αχιλλέα Κυπριανού και για την πρόσβαση στα κρατικά αρχεία.