1962: Ο κόσμος έτρεμε την Κούβα, αλλά πυρηνικά υπήρχαν και στην Κύπρο

Οι βόμβες έφθαναν νύχτα. Μεταφέρονταν από τα αεροσκάφη σε ειδική εγκατάσταση αποθήκευσης στο Ακρωτήρι, υπό στρατιωτική προστασία. Το όνομά τους ήταν Red Beard — «Κόκκινο Γένι». Και ο άνθρωπος που περιέγραψε την άφιξή τους ήταν ο ίδιος ο διοικητής της βάσης. Στις 22 Οκτωβρίου 1962, όταν ο Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι ανακοίνωνε στον κόσμο την παρουσία σοβιετικών πυραύλων στην Κούβα, πυρηνικά όπλα βρίσκονταν ήδη και στην Κύπρο. Ήταν βρετανικά, αποθηκευμένα στη βρετανική βάση του Ακρωτηρίου. Η μαρτυρία βρίσκεται στο περιοδικό της Ιστορικής Εταιρείας της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας, σε κείμενο με τίτλο «Πυρηνικά όπλα στην Κύπρο το 1962». Υπογράφει ο Χιου Βέριτι, ο οποίος ανέλαβε τη διοίκηση του Ακρωτηρίου τον Δεκέμβριο του 1961. Ανάμεσα στις πρώτες αναμνήσεις του καταγράφει την επιθεώρηση της νέας αποθήκης και τη νυχτερινή αεροπορική μεταφορά των όπλων. Αναφέρει ότι είχαν διατεθεί 32 βόμβες Red Beard, ισχύος 15 κιλοτόνων η καθεμία. Οι μηχανισμοί πυροδότησης φυλάσσονταν χωριστά. Η εγκατάσταση στο Κάβο Γάτα είχε τεθεί σε λειτουργία στις 28 Νοεμβρίου 1961. Η ονομασία της, Supplementary Storage Area, δηλαδή «Συμπληρωματικός Χώρος Αποθήκευσης», δεν αποκάλυπτε το περιεχόμενό της. Μπορούσε να στεγάσει 32 Red Beard, τις οποίες θα μετέφεραν βομβαρδιστικά Canberra. Η Κύπρος αποκτούσε έτσι μόνιμη θέση στον βρετανικό πυρηνικό σχεδιασμό. Στην άλλη άκρη του κόσμου, η εγκατάσταση σοβιετικών πυραύλων στην Κούβα οδηγούσε τις υπερδυνάμεις σε επικίνδυνη αντιπαράθεση. Στο διάγγελμά του στις 22 Οκτωβρίου, ο Κένεντι ανακοίνωσε ναυτική «καραντίνα» για να εμποδίσει την άφιξη επιπλέον επιθετικού στρατιωτικού εξοπλισμού. Προειδοποίησε επίσης ότι πυρηνική επίθεση από την Κούβα εναντίον οποιασδήποτε χώρας του δυτικού ημισφαιρίου θα αντιμετωπιζόταν ως σοβιετική επίθεση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με πλήρη ανταπόδοση κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Η κρίση έμεινε στην ιστορία με την εικόνα ενός νησιού στην Καραϊβική, πάνω στο οποίο συγκρούονταν οι σχεδιασμοί μεγαλύτερων δυνάμεων. Στην ανατολική Μεσόγειο, ένα άλλο νησί φιλοξενούσε ήδη πυρηνικές βόμβες, ενώ η νεοσύστατη Δημοκρατία του δεν έλεγχε τις στρατιωτικές αποφάσεις μέσα στις βρετανικές βάσεις. Το ερώτημα της συγκατάθεσής της είχε τεθεί πριν από την κρίση της Κούβας. Στις 14 Φεβρουαρίου 1962, ο βουλευτής Κέλεϊ ζήτησε από τη βρετανική κυβέρνηση διαβεβαίωση ότι δεν θα δημιουργούνταν πυρηνικές βάσεις στην Κύπρο χωρίς την πλήρη έγκριση της κυπριακής κυβέρνησης. Ο υπουργός Άμυνας Χάρολντ Γουότκινσον απάντησε ότι η Βρετανία διατηρούσε επί χρόνια στην Κύπρο βομβαρδιστικά ικανά να μεταφέρουν πυρηνικά όπλα, για την υποστήριξη της συμμαχίας CENTO. Πρόσθεσε ότι τα αεροσκάφη βρίσκονταν σε κυρίαρχη περιοχή βάσεων και ότι δεν ετίθετο ζήτημα αναζήτησης έγκρισης. Η δημόσια απάντηση μιλούσε για τις δυνατότητες των αεροπλάνων. Η μεταγενέστερη μαρτυρία του διοικητή περιγράφει και τις βόμβες που είχαν φθάσει. Ο πυρηνικός ρόλος του Ακρωτηρίου συνδεόταν με τις βρετανικές δεσμεύσεις προς τη CENTO, στην οποία συμμετείχαν η Τουρκία, το Ιράν και το Πακιστάν. Η παρουσία των όπλων στην Κύπρο εντασσόταν σε σχεδιασμό για ενδεχόμενο γενικευμένου πολέμου με τη Σοβιετική Ένωση. Το νησί αποτελούσε τόπο αποθήκευσης, προετοιμασίας και δυνητικής απογείωσης πυρηνικών αποστολών. Μετά την κρίση της Κούβας, το ζήτημα επανήλθε στη βρετανική Βουλή. Στις 27 Μαρτίου 1963, ο Φρανκ Άλλον ρώτησε πότε είχε συμφωνήσει η κυπριακή κυβέρνηση στη χρήση της βρετανικής βάσης για πυραύλους ή πυρηνικά όπλα. Ο υπουργός Άμυνας Πίτερ Θόρνικροφτ απάντησε ότι δεν απαιτούνταν συμφωνία για την ανάπτυξη όπλων στις κυρίαρχες βάσεις. Όταν του ζητήθηκε να αποκλείσει μελλοντική εγκατάσταση πυρηνικών όπλων, πυραύλων ή υποβρυχίων Polaris, αρνήθηκε. Η θέση του ήταν ότι η Βρετανία μπορούσε να αναπτύσσει τα όπλα που έκρινε κατάλληλα, στον χρόνο που επέλεγε. Ο Άλλον επέμεινε ότι ο κυπριακός λαός δικαιούνταν να γνωρίζει. Η διαβεβαίωση που ζητούσε δεν δόθηκε. Στις 22 Οκτωβρίου 2026 συμπληρώνονται 64 χρόνια από το διάγγελμα του Κένεντι. Η επέτειος προσφέρεται για να θυμηθούμε και τη δική μας γεωγραφία στον Ψυχρό Πόλεμο: την αποθήκη στο Κάβο Γάτα, τις νυχτερινές αφίξεις και τις αποφάσεις που λαμβάνονταν στο Λονδίνο. Οι περιφράξεις όριζαν ποιος είχε την εξουσία πάνω στις βόμβες. Δεν μπορούσαν να ορίσουν μέχρι πού θα έφθαναν οι συνέπειες ενός πυρηνικού πολέμου. Αυτό ήταν το βάρος που μοιραζόταν ολόκληρο το νησί, χωρίς να μοιράζεται και την απόφαση. Πηγές: RAF Historical Society, Journal 26, Hugh Verity, «Nuclear Weapons in Cyprus in 1962», 2001 / RAF Historical Society, Journal 38 / Hansard, 14.2.1962 και 27.3.1963 / John F. Kennedy Presidential Library and Museum, διάγγελμα 22.10.1962. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στα τεκμήρια του χθες όσα έφθαναν στην Κύπρο νύχτα και αποφασίζονταν γι’ αυτήν μέρα, αλλού. Η κυρία φωτό του άρθρου ή φωτό της πυρηνικής βόμβας που ήταν στην Κύπρο