Σεπτεμβριανά 1955: Το Κυπριακό ως πρόσχημα για το πογκρόμ στην Πόλη

<p>Εβδομήντα ένα χρόνια συμπληρώνονται από τα «Σεπτεμβριανά» του 1955, το οργανωμένο πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, το οποίο εκδηλώθηκε τη νύχτα της 6ης προς την 7η Σεπτεμβρίου.</p> <p>Χιλιάδες ελληνικές περιουσίες, σπίτια, καταστήματα, σχολεία, ιδρύματα, εκκλησίες και νεκροταφεία παραδόθηκαν στη βία και τη λεηλασία. Οι επιθέσεις, που έμειναν στην ιστορία ως η «Νύχτα των Κρυστάλλων της Πόλης», αποτέλεσαν καίριο πλήγμα για την ελληνική κοινότητα και επιτάχυναν τη συρρίκνωσή της.</p> <p>Το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει το σχετικό αφιέρωμα της εκπομπής «Μηχανή του Χρόνου», το οποίο καταγράφει τον σχεδιασμό, την εκτέλεση και τις συνέπειες του πογκρόμ μέσα από μαρτυρίες Ελλήνων που έζησαν τα γεγονότα, αλλά και Τούρκων που συμμετείχαν στην οργάνωσή του.<br><br><iframe title="Η Μηχανή του Χρόνου - Οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης. Τα Σεπτεμβριανά του 1955" src="https://www.youtube.com/embed/SJR7PDmq15s" width="876" height="492" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="allowfullscreen" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin"></iframe></p> <p><strong>Η τελευταία «χρυσή εποχή» των Ρωμιών</strong></p> <p>Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος ξεκινά από την περίοδο 1948-1955, η οποία περιγράφεται ως η τελευταία «χρυσή εποχή» του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης. Την εποχή εκείνη, η ομογενειακή κοινότητα αριθμούσε έως και 200.000 ανθρώπους και διατηρούσε έντονη οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική παρουσία.</p> <p>Παρουσιάζονται η πρωθυπουργία του Αντνάν Μεντερές, οι τότε ελληνοτουρκικές σχέσεις και η άνοδος του τουρκικού εθνικισμού, ιδιαίτερα μετά τις εκδηλώσεις για τα 500 χρόνια από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης.</p> <p><strong>Το Κυπριακό στο υπόβαθρο του πογκρόμ</strong></p> <p>Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη στάση της Βρετανίας απέναντι στο αίτημα των Κυπρίων για αυτοδιάθεση στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και στην προσπάθεια του Λονδίνου να εμπλέξει ενεργότερα την Τουρκία στο Κυπριακό.</p> <p>Η εκπομπή εξετάζει την ανθελληνική εκστρατεία μερίδας του τουρκικού Τύπου, την εμφάνιση του Ραούφ Ντενκτάς και την ίδρυση της οργάνωσης «Η Κύπρος είναι τουρκική» το 1954. Η κλιμάκωση του Κυπριακού αξιοποιήθηκε για την καλλιέργεια κλίματος εναντίον των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.</p> <p><strong>Η προβοκάτσια στη Θεσσαλονίκη</strong></p> <p>Ως αφορμή για την εξαπόλυση του πογκρόμ χρησιμοποιήθηκε η βομβιστική επίθεση της 6ης Σεπτεμβρίου 1955 στον κήπο του τουρκικού προξενείου στη Θεσσαλονίκη, δίπλα στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.</p> <p>Η εφημερίδα «İstanbul Ekspres» κυκλοφόρησε με υπερβολικές και παραποιημένες πληροφορίες για την έκρηξη, παρουσιάζοντας το σπίτι του Ατατούρκ ως δήθεν κατεστραμμένο. Η είδηση λειτούργησε ως σύνθημα για την κινητοποίηση του όχλου.</p> <p>Για την τοποθέτηση του εκρηκτικού μηχανισμού κατηγορήθηκε ο Οκτάι Ενγκίν, μουσουλμάνος φοιτητής από τη Δυτική Θράκη. Στο ντοκιμαντέρ περιλαμβάνονται μαρτυρίες τόσο του ίδιου όσο και του Χικμέτ Μπιλ, ιδρυτή της οργάνωσης «Η Κύπρος είναι τουρκική».</p> <p><strong>Λεηλασίες, ξυλοδαρμοί και δολοφονίες</strong></p> <p>Οργανωμένες ομάδες μεταφέρθηκαν σε συνοικίες όπου ζούσαν Έλληνες και επιτέθηκαν σε καταστήματα, σπίτια και κοινοτικά ιδρύματα. Στο Πέρα και σε άλλες περιοχές της Πόλης σημειώθηκαν εκτεταμένες καταστροφές και λεηλασίες.</p> <p>Ορθόδοξοι ναοί βεβηλώθηκαν, νεκροταφεία καταστράφηκαν και τάφοι ανοίχθηκαν. Καταγράφηκαν επίσης ξυλοδαρμοί, σεξουαλικές επιθέσεις και δολοφονίες. Παράλληλα, περιουσίες Ελλήνων, Αρμενίων και Εβραίων έγιναν στόχος του κατευθυνόμενου πλήθους.</p> <p>Τα γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου δεν αποτέλεσαν μια αυθόρμητη έκρηξη οργής, αλλά οργανωμένη επιχείρηση με προετοιμασμένους καταλόγους ελληνικών κατοικιών και επιχειρήσεων.</p> <p><strong>Οι φωτογραφίες που διέσωσαν την αλήθεια</strong></p> <p>Καθοριστική για την τεκμηρίωση του πογκρόμ υπήρξε η συμβολή του φωτογράφου Δημήτρη Καλούμενου, φωτογράφου του Οικουμενικού Πατριαρχείου και ανταποκριτή της εφημερίδας «Έθνος».</p> <p>Με κίνδυνο της ζωής του κατέγραψε τις καταστροφές, τις λεηλασίες και τη βεβήλωση των εκκλησιών και των νεκροταφείων. Μαζί με τον δημοσιογράφο Γιώργο Καράγιωργα έκρυψαν τα φωτογραφικά φιλμ σε ορθόδοξο νεκροταφείο και κατάφεραν αργότερα να τα μεταφέρουν εκτός Τουρκίας.</p> <p>Οι εικόνες που δημοσιεύθηκαν στον ελληνικό και διεθνή Τύπο αποτέλεσαν αδιάψευστα τεκμήρια της καταστροφής και αποκάλυψαν την πραγματική έκταση του πογκρόμ.</p> <p>Τα Σεπτεμβριανά αποτέλεσαν σημείο καμπής για τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης. Οι διώξεις, οι απελάσεις και οι πιέσεις που ακολούθησαν οδήγησαν τις επόμενες δεκαετίες στον μαζικό εκπατρισμό μιας κοινότητας με παρουσία αιώνων στην Πόλη.</p>