1432 Βαν Άικ: Όταν η Γάνδη ζωγράφιζε τον Θεό και η Κύπρος τους βασιλιάδες της

Το 1432, οι αδελφοί βαν Άικ άφηναν στην Ευρώπη ένα αριστούργημα και η Κύπρος άλλαζε βασιλιά. Από το πολύπτυχο της Γάνδης στο Βασιλικό Παρεκκλήσι των Πυργών, δύο τόποι της ίδιας εποχής συναντιούνται μέσα στην τέχνη, την πίστη και τη μνήμη. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη* Το 1432, στη Γάνδη, άνοιγαν τα φύλλα ενός πολυπτύχου και αποκαλυπτόταν ένας ολόκληρος κόσμος. Άγγελοι, προφήτες, πολύτιμα υφάσματα, ανθρώπινα πρόσωπα και ένα τοπίο ζωγραφισμένο με σχεδόν απίστευτη ακρίβεια. Στο κέντρο, ο Μυστικός Αμνός επάνω στον βωμό. Την ίδια χρονιά, στην Κύπρο, τελείωνε η βασιλεία του Ιανού των Λουζινιανών και άρχιζε εκείνη του γιου του, Ιωάννη Β΄. Ενώ στη βόρεια Ευρώπη ολοκληρωνόταν ένα έργο που θα άλλαζε τη ζωγραφική, στην ανατολική Μεσόγειο συνεχιζόταν η ιστορία ενός φραγκικού βασιλείου με βαθιές βυζαντινές ρίζες. Ο Γιαν βαν Άικ, γεννημένος περίπου το 1390 και νεκρός το 1441 στην Μπριζ, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ανανεωτές της ευρωπαϊκής τέχνης. Στους πίνακές του το φως αποκτούσε σχεδόν υλική παρουσία. Αντανακλούσε επάνω στο μέταλλο, διαπερνούσε πολύτιμους λίθους και αποκάλυπτε τις λεπτές διαφορές ανάμεσα στο δέρμα, στη γούνα και στο ύφασμα. Οι ημιδιαφανείς στρώσεις της ελαιογραφίας τού επέτρεπαν να δημιουργεί βάθος και εξαιρετικά λεπτές χρωματικές μεταβάσεις. Συχνά του αποδόθηκε η εφεύρεση της ελαιογραφίας. Η τεχνική, όμως, προϋπήρχε. Η δική του συμβολή ήταν η εντυπωσιακή τελειοποίηση της χρήσης της: έδειξε πόσο πειστικά μπορούσε το ζωγραφικό χρώμα να αποδώσει τον ορατό κόσμο. Από το 1425 βρισκόταν στην υπηρεσία του Φιλίππου του Καλού, δούκα της Βουργουνδίας. Η θέση του στην αυλή τον έφερε κοντά στην πολιτική και στη διπλωματία. Το 1428–1429 ταξίδεψε στην Πορτογαλία, όπου ζωγράφισε την Ισαβέλλα, τη μελλοντική σύζυγο του δούκα. Η τέχνη του συμμετείχε σε έναν κόσμο στον οποίο η εικόνα ενός ανθρώπου μπορούσε να υπηρετήσει μια δυναστική συμμαχία. Το πολύπτυχο της Γάνδης, ωστόσο, έχει δύο δημιουργούς. Η επιγραφή στο πλαίσιό του αναφέρει ότι το άρχισε ο μεγαλύτερος αδελφός, Χούμπερτ, και το ολοκλήρωσε ο Γιαν. Ο Χούμπερτ πέθανε το 1426. Έξι χρόνια αργότερα, στις 6 Μαΐου 1432, το έργο παρουσιαζόταν στο παρεκκλήσι των παραγγελιοδοτών Joos Vijd και Elisabeth Borluut, στον ναό που σήμερα γνωρίζουμε ως καθεδρικό του Αγίου Βάβωνα. Για αιώνες, η ακριβής συμβολή του κάθε αδελφού αποτελούσε αίνιγμα. Η έρευνα του Βασιλικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Βελγίου και του Πανεπιστημίου της Αμβέρσας αποκάλυψε κάτω από την κεντρική σκηνή μια προγενέστερη ζωγραφική σύνθεση, την οποία οι ερευνητές αποδίδουν στον Χούμπερτ. Υπήρχαν ήδη το τοπίο, ο βωμός, ο Αμνός και ορισμένες μορφές. Ο Γιαν επανεπεξεργάστηκε μεγάλα τμήματα, πρόσθεσε λεπτομέρειες και μετέτρεψε μια ζωγραφισμένη φυσική πηγή στη μνημειακή Κρήνη της Ζωής. Η επιφάνεια που θαυμάζουμε διατηρεί έτσι τη διαδοχική εργασία δύο αδελφών. Και στην Κύπρο, εκείνα τα χρόνια, τι ζωγραφίζαμε; Η απάντηση βρίσκεται, μεταξύ άλλων, στα Πυργά. Το μικρό Βασιλικό Παρεκκλήσι, γνωστό ως παρεκκλήσι της Αγίας Αικατερίνης, διασώζει μια ιδιαίτερη συνάντηση της τέχνης με τη βασιλική εξουσία. Σύμφωνα με την παραδοσιακή χρονολόγηση που παραθέτει το Τμήμα Αρχαιοτήτων, στηριγμένη σε επιγραφή που σήμερα έχει χαθεί, κτίστηκε και τοιχογραφήθηκε το 1421–1422. Η χρονολόγησή του έχει απασχολήσει την επιστημονική έρευνα, γι’ αυτό και χρειάζεται να παρουσιάζεται ως η καθιερωμένη απόδοση. Στις τοιχογραφίες εμφανίζονται δύο γονατιστές βασιλικές μορφές, που έχουν προταθεί ως απεικονίσεις του Ιανού και της δεύτερης συζύγου του, Καρλόττας των Βουρβόνων. Σώζονται επίσης οικόσημα του μεσαιωνικού βασιλείου της Κύπρου. Μέσα σε έναν μικρό ναό, η προσευχή συνυπάρχει με τα σύμβολα της δυναστείας. Οι ηγεμόνες επιθυμούν να παραμείνουν παρόντες στην εικόνα, ακόμη και όταν οι ίδιοι θα έχουν φύγει. Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική αντιστοιχία με τη Γάνδη. Στο πολύπτυχο των βαν Άικ, οι παραγγελιοδότες εντάσσονται στο θρησκευτικό σύνολο. Στα Πυργά, οι βασιλικές μορφές γονατίζουν μέσα στον ζωγραφισμένο ιερό χώρο. Πρόκειται για μια κοινή ανάγκη της εποχής: η ευσέβεια να αποκτήσει ορατή μορφή και ο δωρητής να διατηρήσει τη θέση του στη μνήμη. Η Κύπρος διέθετε ήδη μια πλούσια ζωγραφική παράδοση, η οποία συνέχιζε να εξελίσσεται υπό τη λατινική κυριαρχία. Στον Τίμιο Σταυρό στο Πελένδρι, για παράδειγμα, το Τμήμα Αρχαιοτήτων επισημαίνει τη συνύπαρξη βυζαντινών και δυτικών στοιχείων στη διακόσμηση του βόρειου κλίτους. Το νησί ήταν τόπος όπου διαφορετικές καλλιτεχνικές γλώσσες μπορούσαν να συναντηθούν μέσα στο ίδιο μνημείο. Το πολύπτυχο της Γάνδης πέρασε στη συνέχεια από πολέμους, αρπαγές και κλοπές. Οι «Δίκαιοι Κριτές», που κλάπηκαν το 1934, παραμένουν χαμένοι, ενώ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το έργο κατέληξε στο αλατωρυχείο του Άλταουζεε, στα χέρια των ναζί. Η επιβίωσή του προσθέτει στη ζωγραφική του αξία μια ακόμη διάσταση: αποτελεί και μαρτυρία της προσπάθειας των κοινωνιών να διασώσουν όσα θεωρούν αναντικατάστατα. Το 2026 συμπληρώνονται 594 χρόνια από την ολοκλήρωσή του. Στη Γάνδη μπορούμε ακόμη να αναζητήσουμε το βλέμμα των αδελφών βαν Άικ. Στα Πυργά μπορούμε να σταθούμε μπροστά στις ξεθωριασμένες μορφές ενός βασιλείου που έπαψε να υπάρχει. Ανάμεσα στους δύο τόπους απλώνεται μια Ευρώπη διαφορετικών παραδόσεων, ενωμένη και από αυτή την ανθρώπινη επιθυμία: να αφήσει ένα πρόσωπο, μια προσευχή, ένα ίχνος επάνω στον χρόνο. Πηγές: Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου· Μουσείο Getty/Καθεδρικός Αγίου Βάβωνα Γάνδης· Πανεπιστήμιο Αμβέρσας και Βασιλικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Κληρονομιάς Βελγίου/Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου/Ινστιτούτο Κύπρου, «Ιστορία και Πολιτισμός των Μεσαιωνικών Κυπριακών Νομισμάτων»· Visit Gent. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναζητεί τα πρόσωπα πίσω από τις εικόνες και τα ίχνη που συνδέουν την Κύπρο με τον ευρύτερο κόσμο της ιστορίας και της τέχνης.