Νεάπολη 1945–49: Η κηπούπολη στον παλιό ιππόδρομο της Λευκωσίας
Konstantinos Anastasiadis planned a garden neighborhood in the Omorfita area of Nicosia. The site was previously used as a horse racing track. He designed the area with a central square featuring trees, small shops, and a cafe. Land registry plans show how an English urban planning idea was implemented in Nicosia.
Στην Ομόρφιτα, εκεί όπου άλλοτε έτρεχαν τα άλογα, ο Κωνσταντίνος Αναστασιάδης θέλησε να χτίσει μια γειτονιά με κήπους. Στο κέντρο της έβαλε μια πλατεία με δέντρα, μικρά μαγαζιά και καφενείο. Το κτηματολογικό σχέδιο δείχνει πώς μια αγγλική πολεοδομική ιδέα πήρε μορφή στη Λευκωσία. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη Με ένα σελίνι αγόραζες κάποτε το «A to Z» της Λευκωσίας. Χωρούσε στο χέρι και είχε στο εξώφυλλο την Αγία Σοφία. Ο επίσημος τίτλος του ήταν Guide to Nicosia / Οδηγός Λευκωσίας. Ο εκδότης του, Μ. Λ. Ευθυβούλου, συγκέντρωσε εκεί ονόματα δρόμων, δημόσια κτίρια, αξιοθέατα και ένα σχέδιο της πόλης. Αν ανοίξεις σήμερα εκείνον τον χάρτη και βγεις από την Πύλη της Κερύνειας, θα συναντήσεις τη σιδηροδρομική γραμμή, τον σταθμό και, μέσα σε μια καμπύλη βόρεια από τις ράγες, δύο αγγλικές λέξεις. Race Course. Ο παλιός ιππόδρομος της Λευκωσίας. Στον χώρο του παλιού ιπποδρόμου, στην Ομόρφιτα, διαμορφώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Νεάπολη. Στο βιβλίο του British Colonial Architecture in Cyprus 1878–1960, ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Κώστας Γεωργίου χρονολογεί την οικιστική ανάπτυξη στο 1945–1949. Το κτηματολογικό σχέδιο καταγράφει τη συνοικία ως Neapoli Quarter, ενώ στον νεότερο χάρτη διαβάζουμε «Νεάπολη — Yenişehir». Η ακριβής χρονολογία της επίσημης ονοματοδοσίας παραμένει ατεκμηρίωτη. Για το τι υπήρχε εκεί προηγουμένως, ο παλιός οδηγός μάς δίνει την προγενέστερη χρήση του χώρου, τον ιππόδρομο. Τυχόν παλαιότερο τοπωνύμιο μένει προς εξακρίβωση. Την πρωτοβουλία για τη νέα συνοικία πήρε ο Κωνσταντίνος Αναστασιάδης, μουχτάρης και μεγάλος γαιοκτήμονας. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια γειτονιά για οικογένειες της μεσαίας τάξης, με μονοκατοικίες και κατοικίες χτισμένες ανά ζεύγη, με κήπους. Ο Γεωργίου παρουσιάζει τη Νεάπολη ως την πρώτη ιδιωτική οικιστική ανάπτυξη στη Λευκωσία που σχεδιάστηκε με πολεοδομικές αρχές και εντοπίζει την επιρροή του αγγλικού κινήματος της Κηπούπολης. Αναφέρει μάλιστα ένα συγγενικό παράδειγμα ρυμοτομίας στο Λόου Χιλ του Γούλβερχαμπτον. Στην Ομόρφιτα, η ιδέα της Κηπούπολης φαίνεται καθαρά στο σχέδιο. Στη μέση διαβάζεις Anastassiades Sq., πλατεία Αναστασιάδη. Από τις τέσσερις γωνίες της ανοίγουν δρόμοι προς τη συνοικία, ενώ οι οδοί Γραβιάς και Ψαρών καμπυλώνουν εκατέρωθεν. Αν κοιτάξεις τα οικόπεδα ένα προς ένα, βλέπεις πού πατούσε το σπίτι και πόσος χώρος έμενε για τον κήπο. Η πλατεία είχε δέντρα, μικρά καταστήματα και καφενείο. Μπορούσες να βγεις από την αυλή σου, να πας με τα πόδια για τα ψώνια της ημέρας και να καθίσεις για έναν καφέ προτού γυρίσεις σπίτι. Αυτή τη μικρή καθημερινή διαδρομή είχε προβλέψει το σχέδιο της γειτονιάς. Οι ιπποδρομίες μεταφέρθηκαν στον Άγιο Δομέτιο, όπου βρίσκεται ο σημερινός ιππόδρομος. Ο σιδηροδρομικός σταθμός, λίγο νοτιότερα από τη νέα ανάπτυξη, εξακολουθούσε να λειτουργεί όσο χτιζόταν η συνοικία. Ο Κυπριακός Κυβερνητικός Σιδηρόδρομος άνοιξε το 1905 και έκλεισε το 1951. Για λίγα χρόνια, λοιπόν, οι πρώτοι κάτοικοι της Νεάπολης είχαν ακόμη το τρένο δίπλα τους. Στην Κωνσταντινούπολη, η ψηφιακή αναπαράσταση του Doğukan Palaman τοποθετεί τον Ιππόδρομο μέσα στη σύγχρονη πόλη και δείχνει πόσο χώρο καταλάμβανε το παλιό κέντρο των αρματοδρομιών, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η πλατεία Σουλταναχμέτ. Στη Λευκωσία, την αλλαγή τη βλέπεις βάζοντας δίπλα δίπλα δύο χάρτες. Στον παλιό οδηγό, η καμπύλη όπου έτρεχαν τα άλογα. Στο κτηματολογικό σχέδιο, οι καμπύλες των δρόμων γύρω από την πλατεία Αναστασιάδη. Κι αν θέλεις να δεις πού ρίζωσε η αγγλική ιδέα στην καθημερινότητα της Λευκωσίας, ακολούθησε έναν από αυτούς τους δρόμους ώς το καφενείο. Πηγές: Κώστας Γεωργίου, British Colonial Architecture in Cyprus 1878–1960, σ. 434, «Neapolis Housing Development, Nicosia 1945–49»./ Μ. Λ. Ευθυβούλου, Guide to Nicosia / Οδηγός Λευκωσίας, Cosmos Press, Λευκωσία. Εξώφυλλο και σχέδιο της πόλης. / Τμήμα Κτηματολογίου και Χωρομετρίας, κτηματολογικό σχέδιο «Neapoli Quarter», κλίμακα 1:1.000./ Δήμος Λευκωσίας, ιστορική ενότητα για τις μεταφορές, 1882–1960./ The Hippodrome of Constantinople, Cambridge University Press. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης. Στο «Παλαιολόγιο» ξεφυλλίζει παλιές εφημερίδες, χάρτες και μαρτυρίες για να ξαναβρεί τις ιστορίες πίσω από τους τόπους, τις λέξεις και τις συνήθειες της Κύπρου.