newsare.net
Από την αρχαία Ελλάδα και τους Πατέρες της Εκκλησίας μέχρι τα σύγχρονα εργαστήρια, η ανθρωπότητα προσπαθεί εδώ και 2.500 χρόνια να απαντήσει σεΑπό τον Πλάτωνα έως τη νευροεπιστήμη: Τι είναι τελικά μια σκέψη;
Από την αρχαία Ελλάδα και τους Πατέρες της Εκκλησίας μέχρι τα σύγχρονα εργαστήρια, η ανθρωπότητα προσπαθεί εδώ και 2.500 χρόνια να απαντήσει σε ένα ερώτημα που όλοι βιώνουμε, αλλά κανείς δεν μπορεί να δει. Όλοι γνωρίζουμε τι είναι μια σκέψη. Ή τουλάχιστον έτσι νομίζουμε. Κάθε μέρα γεννιούνται μέσα μας χιλιάδες σκέψεις. Μας κάνουν να θυμόμαστε, να σχεδιάζουμε, να φοβόμαστε, να ελπίζουμε και να αγαπάμε. Κι όμως, αν κάποιος μας ρωτήσει τι ακριβώς είναι μία σκέψη, η απάντηση δεν είναι καθόλου απλή. Το ερώτημα αυτό απασχολεί την ανθρωπότητα εδώ και περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Ο Πλάτων και ο «διάλογος της ψυχής» Ο Πλάτων ήταν από τους πρώτους που επιχείρησαν να περιγράψουν τη σκέψη. Στον «Θεαίτητο» αναφέρει ότι η σκέψη είναι ένας εσωτερικός διάλογος της ψυχής με τον εαυτό της. Με άλλα λόγια, όταν σκεφτόμαστε, είναι σαν να συνομιλούμε σιωπηλά με τον ίδιο μας τον εαυτό, μέχρι να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα. Η εικόνα αυτή παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονη. Πόσες φορές δεν έχουμε «μιλήσει» μέσα μας πριν πάρουμε μια απόφαση; Ο Αριστοτέλης και ο νους Ο Αριστοτέλης προσέγγισε το ζήτημα διαφορετικά. Στο έργο του «Περί Ψυχής», υποστήριξε ότι η σκέψη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τις εικόνες που λαμβάνουμε από τις αισθήσεις. Ο νους επεξεργάζεται αυτές τις εμπειρίες, αφαιρεί τα επιμέρους στοιχεία και σχηματίζει τις έννοιες. Για τον Αριστοτέλη, η σκέψη είναι μια λειτουργία του νου που μετατρέπει την εμπειρία σε γνώση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι λογισμοί Η ορθόδοξη πνευματική παράδοση έδωσε ιδιαίτερη σημασία στις σκέψεις, τις οποίες αποκαλεί λογισμούς. Ο Ευάγριος ο Ποντικός και αργότερα ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής δίδαξαν ότι δεν είναι όλες οι σκέψεις ίδιες. Κάποιες οδηγούν τον άνθρωπο στην ειρήνη και την αρετή, ενώ άλλες τον απομακρύνουν από αυτές. Γι’ αυτό και η διάκριση των λογισμών θεωρείται μία από τις σημαντικότερες αρετές της πνευματικής ζωής. «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» Τον 17ο αιώνα ο Γάλλος φιλόσοφος Ρενέ Ντεκάρτ διατύπωσε ίσως τη διασημότερη φράση στην ιστορία της φιλοσοφίας: «Cogito, ergo sum» — «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω». Για τον Ντεκάρτ, η ίδια η ύπαρξη της σκέψης αποτελούσε την ασφαλέστερη απόδειξη ότι ο άνθρωπος υπάρχει. Τι λέει σήμερα η επιστήμη; Η σύγχρονη νευροεπιστήμη περιγράφει τη σκέψη ως αποτέλεσμα της συνεργασίας δισεκατομμυρίων νευρώνων. Ηλεκτρικά σήματα και χημικοί νευροδιαβιβαστές δημιουργούν πολύπλοκα δίκτυα δραστηριότητας μέσα στον εγκέφαλο. Από αυτή τη συνεχή αλληλεπίδραση γεννιούνται οι αναμνήσεις, οι ιδέες, οι αποφάσεις και οι σκέψεις. Ωστόσο, ακόμη και σήμερα οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν πλήρως πώς ακριβώς προκύπτει η υποκειμενική εμπειρία της σκέψης και της συνείδησης. Παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα ερωτήματα της επιστήμης. Μια διαφορετική θεώρηση Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορούν ευρέως φιλοσοφικές και πνευματικές προσεγγίσεις που περιγράφουν τη σκέψη ως ένα προσωρινό «κύμα» μέσα στη συνείδηση. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η σκέψη δεν αποτελεί μια ανεξάρτητη οντότητα, αλλά έναν παροδικό σχηματισμό που εμφανίζεται και εξαφανίζεται μέσα στο πεδίο της επίγνωσης, όπως τα κύματα στην επιφάνεια της θάλασσας ή τα σύννεφα στον ουρανό. Πρόκειται όμως για μια μεταφυσική και φιλοσοφική ερμηνεία, όχι για επιστημονικά αποδεδειγμένο γεγονός. Το ερώτημα που παραμένει Ο άνθρωπος κατάφερε να περπατήσει στη Σελήνη. Να δει γαλαξίες δισεκατομμυρίων ετών φωτός μακριά. Να αποκωδικοποιήσει το ανθρώπινο γονιδίωμα. Κι όμως, εξακολουθεί να μην μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα σε ένα από τα πιο απλά και ταυτόχρονα πιο βαθιά ερωτήματα: Τι είναι, τελικά, μια σκέψη; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στη φιλοσοφία, τη θεολογία και τη νευροεπιστήμη. Ίσως πάλι να είναι ένα μυστήριο που συνοδεύει τον άνθρωπο από τότε που απέκτησε συνείδηση του εαυτού του. Και ίσως αυτή ακριβώς η αναζήτηση να είναι η πιο ανθρώπινη από όλες τις σκέψεις. Πηγές: Πλάτων, Θεαίτητος, 189e–190a (η σκέψη ως «διάλογος της ψυχής με τον εαυτό της»). / Αριστοτέλης, Περὶ Ψυχῆς (De Anima), Βιβλίο Γ΄ (III), κεφ. 4–8 (ο νους, η σκέψη και η σχέση τους με τις αισθήσεις). / Ευάγριος ο Ποντικός, Πρακτικός και Περὶ τῶν ὀκτὼ λογισμῶν (η διδασκαλία περί λογισμών). / Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Κεφάλαια περὶ ἀγάπης (η διάκριση και η πνευματική αντιμετώπιση των λογισμών). / René Descartes, Discours de la méthode (1637) και Meditationes de Prima Philosophia (1641) («Cogito, ergo sum»). / Eric R. Kandel et al., Principles of Neural Science, 6η έκδ. (σύγχρονη νευροεπιστήμη). / Stanislas Dehaene, Consciousness and the Brain (2014). / Anil Seth, Being You: A New Science of Consciousness (2021). *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με τα διαχρονικά ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τον άνθρωπο. Read more
03:45
03:24
15:50
