newsare.net
Μια μάνα εκτελείται στον Ελληνικό Εμφύλιο έχοντας προσπαθήσει να σώσει τα παιδιά της. Ο γιος της επιβιώνει, φεύγει στην Αμερική και 35 χρόνια α28 Αυγούστου 1948: Η «Ελένη» που έφτασε μέχρι την Κύπρο
Μια μάνα εκτελείται στον Ελληνικό Εμφύλιο έχοντας προσπαθήσει να σώσει τα παιδιά της. Ο γιος της επιβιώνει, φεύγει στην Αμερική και 35 χρόνια αργότερα γράφει ένα βιβλίο που γίνεται διεθνές μπεστ σέλερ. Η Κύπρος το διαβάζει σε 16 συνέχειες, το Χόλιγουντ το κάνει ταινία, η ΚΝΕ καλεί σε αγώνα εναντίον της προβολής της και ο Ρόναλντ Ρήγκαν μιλά για την Ελένη στον αμερικανικό λαό. Ώσπου, το 1987, μια κυπριακή εφημερίδα γράφει τρεις λέξεις που φέρνουν ολόκληρη την ιστορία στο 1974: «Πολλές οι “Ελένες”». Στις 28 Αυγούστου 1948, στο Λια, ένα μικρό χωριό της Θεσπρωτίας κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, μια 41χρονη μάνα πέντε παιδιών οδηγείται στην εκτέλεση. Το όνομά της ήταν Ελένη Γκατζογιάννη. Η Ελλάδα βρισκόταν στην πιο άγρια περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου. Ο άντρας της Ελένης είχε μεταναστεύσει στην Αμερική και εκείνη είχε μείνει πίσω με τα παιδιά. Σύμφωνα με όσα θα ερευνούσε και θα κατέγραφε πολλά χρόνια αργότερα ο γιος της, Νίκος Γκατζογιάννης, όταν το χωριό βρέθηκε υπό τον έλεγχο του Δημοκρατικού Στρατού, η Ελένη οργάνωσε τη διαφυγή των παιδιών της. Τα παιδιά σώθηκαν. Εκείνη όχι. Συνελήφθη, καταδικάστηκε και στις 28 Αυγούστου 1948 εκτελέστηκε. Ένα από τα παιδιά που διέφυγαν ήταν ο οκτάχρονος Νίκος. Έφτασε τελικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, μεγάλωσε εκεί και έγινε δημοσιογράφος. Όμως η ιστορία της μητέρας του δεν έμεινε πίσω στο χωριό. Χρόνια αργότερα επέστρεψε στην Ελλάδα. Αναζήτησε μάρτυρες. Μίλησε με ανθρώπους που είχαν ζήσει τα γεγονότα. Προσπάθησε να ανασυνθέσει τις τελευταίες εβδομάδες της ζωής της και να βρει εκείνους που θεωρούσε υπεύθυνους για τον θάνατό της. Από αυτή την αναζήτηση γεννήθηκε ένα βιβλίο. Ο τίτλος του είχε μόνο μία λέξη: «Ελένη». Κυκλοφόρησε το 1983 και η τραγωδία μιας άγνωστης μέχρι τότε γυναίκας από ένα μικρό χωριό της Ηπείρου πέρασε τα σύνορα της Ελλάδας. Και κάπου εδώ, σχεδόν απροσδόκητα, μπαίνει στην ιστορία η Κύπρος. Ψάχνοντας στα παλιά φύλλα της «Σημερινής», βρήκα στην πρώτη σελίδα της 3ης Δεκεμβρίου 1983 μια καταχώριση που δύσκολα περνά απαρατήρητη. Στη δεξιά πλευρά της εφημερίδας, ανάμεσα στα μεγάλα πολιτικά γεγονότα της ημέρας, μία λέξη επαναλαμβάνεται τρεις φορές με τεράστια γράμματα: ΕΛΕΝΗ ΕΛΕΝΗ ΕΛΕΝΗ «Διαβάστε από αύριο στη 16σέλιδη “Σημερινή” ένα συγκλονιστικό βιβλίο», αναγγέλλει η εφημερίδα. Ήταν το βιβλίο του Νίκου Γκατζογιάννη, το οποίο η «Σημερινή» θα παρουσίαζε στους Κύπριους αναγνώστες σε 16 συνέχειες. Η λεπτομέρεια έχει σημασία. Βρισκόμαστε στο 1983. Δύο χρόνια πριν το Χόλιγουντ κάνει την «Ελένη» ταινία, η ιστορία της είχε ήδη μπει, σε συνέχειες, στα κυπριακά σπίτια. Το 1985 ήρθε πράγματι και το Χόλιγουντ. Ο Πίτερ Γέιτς μετέφερε το βιβλίο στον κινηματογράφο. Την Ελένη υποδύθηκε η Κέιτ Νέλιγκαν και τον ενήλικο Νίκο Γκατζογιάννη ο Τζον Μάλκοβιτς. Στην ταινία συμμετείχε επίσης η Λίντα Χαντ. Στην Ελλάδα, όμως, η «Ελένη» δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως μια κινηματογραφική παραγωγή. Έγινε ξανά πολιτική υπόθεση. Ένα απόκομμα της εποχής που διασώζεται έχει έναν τίτλο που δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ερμηνεία: «Κατά της προβολής της “Ελένης” η ΚΝΕ» Η ΚΝΕ θεωρούσε την ταινία μέρος αντικομμουνιστικής εκστρατείας και καλούσε τους νέους να αντιδράσουν στην προβολή της. Και οι αντιδράσεις δεν έμειναν στις ανακοινώσεις. Κατά τις προβολές της στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν διαμαρτυρίες έξω από κινηματογράφους και σημειώθηκαν επεισόδια. Ο Εμφύλιος είχε τελειώσει το 1949. Αλλά η μνήμη του όχι. Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, αρκούσε μια κινηματογραφική ταινία για να ξαναβγούν οι δύο διαφορετικές μνήμες του στον δρόμο. Και τότε η ιστορία μιας γυναίκας από το Λια έφτασε μέχρι τον Λευκό Οίκο. Ο Ρόναλντ Ρήγκαν είχε διαβάσει το βιβλίο. Στις 10 Δεκεμβρίου 1987, μετά τη σύνοδο κορυφής με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αναφέρθηκε στην ιστορία της Ελένης σε τηλεοπτικό διάγγελμα προς τον αμερικανικό λαό. Μίλησε για μια μάνα που χάθηκε στον Ελληνικό Εμφύλιο και για τον γιο της, ο οποίος επέστρεψε χρόνια αργότερα αποφασισμένος να εκδικηθεί τον θάνατό της, αλλά τελικά δεν το έκανε. Και κάπου εδώ η ιστορία επιστρέφει στην Κύπρο. Έξι ημέρες μετά το διάγγελμα του Ρήγκαν, στις 16 Δεκεμβρίου 1987, η «Σημερινή» δημοσιεύει ένα μικρό κείμενο. Ο τίτλος: «Μάθημα ανθρωπιάς από την “Ελένη”» Θα μπορούσε να είναι απλώς ένα σχόλιο για το βιβλίο. Δεν ήταν. Γιατί ο συντάκτης κάνει ξαφνικά μια στροφή από την Ελλάδα του 1948 στην Κύπρο του 1974: «Στην Κύπρο είχαμε πολλά παραδείγματα παρόμοια. Πολλές οι “Ελένες”.» Και αμέσως μετά εξηγεί ποιες ήταν αυτές οι «Ελένες»: «Αυτές που περιμένουν με αγωνία να γυρίσουν τα παιδιά τους που αγνοούνται εδώ και δεκατρία χρόνια.» Δεκατρία χρόνια. Ακριβώς όσα είχαν περάσει από το 1974. Εδώ, για μένα, βρίσκεται ολόκληρη η κυπριακή ιστορία αυτού του παλιού αποκόμματος. Γιατί η «Σημερινή» δεν χρειαζόταν να εξηγήσει περισσότερα στον αναγνώστη του 1987. Οι φωτογραφίες εκείνων των γυναικών υπήρχαν παντού. Μάνες με τη φωτογραφία ενός γιου στο χέρι. Γυναίκες που δεν ήξεραν αν έπρεπε να πενθήσουν ή να περιμένουν. Γυναίκες για τις οποίες ο χρόνος είχε σταματήσει το καλοκαίρι του 1974. Η Ελένη Γκατζογιάννη είχε προσπαθήσει να σώσει τα παιδιά της μέσα σε έναν εμφύλιο πόλεμο στην Ελλάδα. Οι Κύπριες «Ελένες» περίμεναν τα δικά τους παιδιά μετά από έναν άλλο πόλεμο. Οι ιστορίες δεν ήταν ίδιες. Ο πόνος όμως ήταν αναγνωρίσιμος. Σήμερα, 28 Αυγούστου 2026, συμπληρώνονται 78 χρόνια από την εκτέλεση της Ελένης Γκατζογιάννη. Για τον Ελληνικό Εμφύλιο μπορεί κανείς ακόμη να διαφωνήσει. Για το βιβλίο του Νίκου Γκατζογιάννη επίσης. Για την πολιτική του ανάγνωση, για την ταινία, για όσα επέλεξε να αφηγηθεί και για τον τρόπο με τον οποίο τα αφηγήθηκε. Άλλωστε, η ίδια η περιπέτεια της «Ελένης» απέδειξε πόσο διαφορετικά μπορεί ένας λαός να θυμάται το ίδιο παρελθόν. Όμως το παλιό κυπριακό απόκομμα που βρήκα δεν μιλούσε τελικά για ιδεολογία. Μιλούσε για μάνες. Μια μάνα προσπάθησε να σώσει τα παιδιά της. Εκείνα έφυγαν. Εκείνη έμεινε πίσω. Στις 28 Αυγούστου 1948 εκτελέστηκε. Και τριάντα εννέα χρόνια αργότερα, μια μικρή στήλη μιας κυπριακής εφημερίδας κατάφερε να ενώσει το Λια του 1948 με την Κύπρο του 1974 σε μόλις τρεις λέξεις: «Πολλές οι “Ελένες”.» Ίσως τελικά γι’ αυτό ορισμένες ιστορίες επιβιώνουν περισσότερο από τις εποχές που τις γέννησαν. Γιατί αλλάζουν οι πόλεμοι, αλλάζουν τα σύνορα, αλλάζουν οι ιδεολογίες. Οι μάνες που περιμένουν, όμως, μοιάζουν πάντα ίδιες. Πηγές: «Η Σημερινή», 3 Δεκεμβρίου 1983 και 16 Δεκεμβρίου 1987, Αρχείο Κυπριακού Τύπου – Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών/Νίκος Γκατζογιάννης, Ελένη/American Film Institute Catalog/Ronald Reagan Presidential Library/The Washington Post. Read more











